Bước đi thận trọng cho Dự án tổ hợp công nghiệp đường sắt

Giao nghiên cứu sâu

Sự thận trọng, khách quan là điều có thể nhận thấy trong công văn số 5886/BTC-PTTH vừa được Bộ Tài chính gửi Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng, Phó thủ tướng Chính phủ Phạm Gia Túc liên quan đến việc giao cơ quan chủ quản và bố trí nguồn kinh phí đầu tư Dự án xây dựng Tổ hợp công nghiệp đường sắt.

Văn bản này được Bộ Tài chính ban hành trên cơ sở tổng hợp ý kiến tham gia của các Bộ: Xây dựng, Công thương, Khoa học và Công nghệ, Tư pháp; UBND TP. Hà Nội cùng đề xuất, giải trình của Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (VNR).

Đóng mới toa xe chở khách tại Nhà máy xe lửa Dĩ An - VNR

Cần phải nói thêm rằng, với quy mô vốn đầu tư lên tới 17.509 tỷ đồng, Dự án xây dựng Tổ hợp công nghiệp đường sắt do VNR đề xuất chính là công trình công nghiệp cơ khí, chế tạo đường sắt lớn nhất từng được triển khai tại Việt Nam.

Tại Công văn số 5886, Bộ Tài chính cho biết việc giao VNR làm cơ quan chủ quản và bố trí nguồn kinh phí đầu tư Dự án xây dựng Tổ hợp công nghiệp đường sắt vẫn còn nhiều vấn đề cần được làm rõ trước khi báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định.

Vì vậy, Bộ Tài chính kiến nghị lãnh đạo Chính phủ thống nhất chủ trương giao VNR nghiên cứu đầu tư xây dựng Tổ hợp công nghiệp đường sắt như một trong những giải pháp nhằm cụ thể hóa chủ trương của Đảng và Nhà nước về phát triển công nghiệp đường sắt.

Trước mắt, Bộ Tài chính đề xuất giao VNR làm cơ quan chủ quản, chủ trì nghiên cứu chuẩn bị đầu tư Dự án bằng nguồn vốn đầu tư công và các nguồn vốn hợp pháp khác của doanh nghiệp, làm cơ sở báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét quyết định giao cơ quan chủ quản tổ chức triển khai Dự án theo quy định pháp luật và phù hợp với hình thức đầu tư được lựa chọn.

Trong quá trình nghiên cứu chuẩn bị đầu tư, Bộ Tài chính đề nghị Chính phủ giao VNR tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu và giải trình đầy đủ ý kiến của các bộ, ngành liên quan; đồng thời làm rõ các nội dung đầu tư của Tổ hợp công nghiệp đường sắt để bảo đảm phù hợp với Kết luận số 18-KL/TW ngày 2/4/2026 của Ban Chấp hành Trung ương về kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, tài chính quốc gia và vay, trả nợ công, đầu tư công trung hạn 5 năm 2026 - 2030 gắn với mục tiêu tăng trưởng “2 con số”, cũng như Chỉ thị số 16/CT-TTg ngày 23/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ về quản lý và sử dụng vốn đầu tư công gắn với hạch toán kinh tế - xã hội, đánh giá hiệu quả đầu tư và đẩy nhanh tiến độ xây dựng kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030.

“VNR phải phối hợp với các đối tác có năng lực để hoàn thiện Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi, Báo cáo nghiên cứu khả thi, bảo đảm Dự án khả thi, hiệu quả, đúng định hướng của cấp có thẩm quyền; đồng thời làm rõ các hạng mục hạ tầng cốt lõi dự kiến đầu tư bằng vốn nhà nước, phương án quản lý, khai thác sau đầu tư” - Bộ Tài chính đề xuất.

Xác định rõ mô hình tổ chức

Trước đó, vào giữa tháng 1/2026, VNR đã có Tờ trình số 18/TTr-ĐS gửi lãnh đạo Chính phủ về việc giao cơ quan chủ quản và bố trí nguồn kinh phí đầu tư Dự án xây dựng Tổ hợp công nghiệp đường sắt.

Điểm nhấn quan trọng nhất của Tờ trình số 18 là việc VNR kiến nghị lựa chọn hình thức đầu tư công, sử dụng 100% vốn ngân sách nhà nước để triển khai các hạng mục hạ tầng cốt lõi của Dự án; đồng thời từng bước triển khai mô hình kết hợp với khu vực tư nhân theo định hướng “đầu tư công dẫn dắt đầu tư tư”, nhằm huy động nguồn lực xã hội vào các khâu sản xuất, dịch vụ và công nghiệp phụ trợ.

Theo đề xuất, VNR sẽ là cơ quan chủ quản tổ chức triển khai thực hiện Dự án theo quy định tại Điều 29 Luật Đầu tư công, chịu trách nhiệm dẫn dắt và tiếp nhận công nghệ.

“Đây là phương án tối ưu trong giai đoạn khởi tạo ngành công nghiệp đường sắt, khi thị trường chưa đủ hấp dẫn để thu hút khu vực tư nhân tham gia sâu, giúp khắc phục khó khăn về nguồn vốn. Phương án đầu tư này cũng giúp bảo đảm tiến độ triển khai trong bối cảnh hàng loạt Dự án hạ tầng đường sắt như Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng đã bước vào giai đoạn triển khai và cần sớm có cơ sở để bảo trì, tiếp nhận công nghệ”, ông Hoàng Năng Khang, Phó tổng giám đốc VNR nhận định.

Tuy nhiên, theo quan điểm của Bộ Tài chính, Dự án xây dựng Tổ hợp công nghiệp đường sắt là Dự án có quy mô lớn, đề xuất sử dụng vốn đầu tư công và chưa có tiền lệ tại Việt Nam nên cần được nghiên cứu kỹ về hình thức đầu tư nhằm bảo đảm phù hợp, hiệu quả theo đúng tinh thần Kết luận số 18-KL/TW.

Bộ Tài chính cho rằng, dù VNR dự kiến sơ bộ tổng mức đầu tư Dự án khoảng 17.509 tỷ đồng, nhưng khoản kinh phí này chưa bao gồm chi phí giải phóng mặt bằng, san lấp mặt bằng và chưa làm rõ cơ sở, phương pháp xác định tổng mức đầu tư.

Ngoài ra, VNR cũng chưa báo cáo cụ thể quy mô, phạm vi và tổng mức đầu tư đối với các hạng mục hạ tầng cốt lõi dự kiến sử dụng vốn đầu tư công và các hạng mục khác dự kiến huy động từ nguồn vốn ngoài nhà nước.

Bên cạnh đó, khái niệm “Tổ hợp công nghiệp đường sắt” cũng chưa được VNR làm rõ đầy đủ về nội hàm, cấu phần và mô hình tổ chức không gian, quản lý; lộ trình triển khai 2 giai đoạn mà VNR đề xuất mới chỉ phản ánh danh mục sản phẩm dự kiến sản xuất, chưa làm rõ mối tương quan giữa mục tiêu làm chủ công nghệ, quy mô đầu tư, nhu cầu thị trường, hiệu quả kinh tế - xã hội, hiệu quả tài chính và năng lực tiếp nhận công nghệ của doanh nghiệp.

Đặc biệt, hiện VNR mới chỉ xác định sơ bộ phạm vi, quy mô đầu tư Dự án với diện tích khoảng 250 ha, trên địa bàn xã Chuyên Mỹ và xã Ứng Hòa, TP. Hà Nội, gồm khoảng 25 phân khu chức năng khác nhau; chưa xác định rõ Tổ hợp công nghiệp đường sắt sẽ là một mô hình quản lý mới mang tính đặc thù riêng cho lĩnh vực đường sắt hay kế thừa, vận dụng từ các mô hình quản lý đã có trong thực tiễn.

“Việc xác định rõ mô hình tổ chức ngay từ đầu có ý nghĩa quyết định trong việc lựa chọn cơ chế đầu tư, xác định chủ thể quản lý, xây dựng khung pháp lý áp dụng, tổ chức thực hiện thủ tục đất đai, đầu tư, cấp phép và vận hành sau đầu tư”, lãnh đạo Bộ Tài chính đánh giá.