Bước tiến mới trong minh bạch hóa nền kinh tế Việt Nam

Minh bạch chủ sở hữu hưởng lợi - xu hướng tất yếu của quản trị hiện đại

Quá trình toàn cầu hóa cùng sự phát triển mạnh mẽ của đầu tư xuyên biên giới đã làm thay đổi đáng kể cấu trúc sở hữu doanh nghiệp trên thế giới. Ngày càng nhiều doanh nghiệp được tổ chức theo mô hình nhiều tầng, nhiều lớp, với các pháp nhân trung gian ở nhiều quốc gia khác nhau. Trong không ít trường hợp, người đứng tên trên giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp hoặc danh sách cổ đông không phải là người thực sự nắm quyền kiểm soát hoặc hưởng lợi cuối cùng từ hoạt động của doanh nghiệp.

Chính khoảng cách giữa chủ sở hữu trên danh nghĩa và người thực sự sở hữu, chi phối doanh nghiệp đã đặt ra yêu cầu phải nhận diện được “chủ sở hữu hưởng lợi” - tức cá nhân cuối cùng thực sự sở hữu hoặc kiểm soát doanh nghiệp, bất kể quyền kiểm soát đó được thực hiện trực tiếp hay thông qua nhiều tầng sở hữu, các thỏa thuận biểu quyết hoặc những cơ chế chi phối khác.

Trong bối cảnh đó, minh bạch chủ sở hữu hưởng lợi đã trở thành một trong những tiêu chí quan trọng của quản trị doanh nghiệp hiện đại. Nếu trước đây, vấn đề này chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ phòng, chống rửa tiền, thì hiện nay, phạm vi tác động đã mở rộng sang nhiều lĩnh vực như quản lý thuế; chứng khoán, đầu tư; phòng, chống tham nhũng, thu hồi tài sản cũng như hợp tác quốc tế trong thực thi pháp luật.

Theo quy định mới, doanh nghiệp có trách nhiệm kê khai, cập nhật thông tin về chủ sở hữu hưởng lợi theo quy định của pháp luật. Ảnh: TL.

Thực tiễn quốc tế cho thấy, việc chỉ quản lý thông tin về người đại diện theo pháp luật hoặc cổ đông đứng tên không còn đáp ứng yêu cầu quản lý trong nền kinh tế hiện đại. Các giao dịch tài chính, hoạt động đầu tư hay chuyển nhượng vốn có thể được thực hiện thông qua nhiều pháp nhân trung gian, khiến việc xác định chủ thể thực sự kiểm soát doanh nghiệp trở nên khó khăn nếu thiếu một cơ chế minh bạch về chủ sở hữu hưởng lợi.

Xuất phát từ yêu cầu đó, nhiều tổ chức quốc tế đã xây dựng các chuẩn mực nhằm nâng cao tính minh bạch trong sở hữu doanh nghiệp. Các chuẩn mực này không áp đặt một mô hình quản lý thống nhất cho tất cả quốc gia, mà nhấn mạnh mục tiêu cuối cùng là cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải có khả năng tiếp cận thông tin đầy đủ, chính xác, được cập nhật thường xuyên và kịp thời về cá nhân thực sự sở hữu hoặc kiểm soát doanh nghiệp.

Một hệ thống chỉ thu nhận thông tin do doanh nghiệp tự kê khai nhưng thiếu cơ chế xác minh, đối chiếu hoặc cập nhật sẽ khó đáp ứng yêu cầu quản lý. Ngược lại, một hệ thống dữ liệu được hình thành từ nhiều nguồn thông tin, có khả năng kiểm chứng lẫn nhau và được duy trì thường xuyên sẽ góp phần nâng cao độ tin cậy của dữ liệu, đồng thời hỗ trợ hiệu quả cho công tác phòng, chống rửa tiền, chống thất thu thuế và bảo đảm sự minh bạch của thị trường.

Đối với Việt Nam, yêu cầu hoàn thiện pháp luật về chủ sở hữu hưởng lợi không chỉ xuất phát từ quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, mà còn gắn với mục tiêu xây dựng nền kinh tế thị trường hiện đại, minh bạch và phát triển bền vững. Trong bối cảnh dòng vốn đầu tư ngày càng đa dạng, hoạt động kinh doanh xuyên biên giới phát triển mạnh, việc nhận diện đúng chủ thể thực sự sở hữu doanh nghiệp trở thành điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, bảo đảm môi trường cạnh tranh lành mạnh và tăng cường niềm tin của nhà đầu tư.

Có thể thấy, minh bạch chủ sở hữu hưởng lợi ngày nay không còn là yêu cầu riêng của một lĩnh vực hay một cơ quan quản lý. Đây là nền tảng để kết nối hiệu quả giữa quản lý doanh nghiệp, quản lý thuế, phòng, chống rửa tiền và hợp tác quốc tế, qua đó góp phần nâng cao chất lượng quản trị quốc gia và bảo vệ tính liêm chính của nền kinh tế.

Từng bước hiện thực hóa yêu cầu minh bạch

Nếu như nhiều quốc gia xây dựng cơ chế quản lý chủ sở hữu hưởng lợi trong một đạo luật chuyên biệt, thì tại Việt Nam, khuôn khổ pháp lý được hình thành từng bước, gắn với yêu cầu hoàn thiện thể chế và tiến trình hội nhập quốc tế. Sự phát triển này phản ánh tư duy quản lý ngày càng toàn diện, chuyển từ việc kiểm soát các giao dịch có rủi ro sang quản lý ngay từ gốc thông tin về chủ thể thực sự sở hữu và kiểm soát doanh nghiệp.

Bước khởi đầu được đặt nền móng trong lĩnh vực phòng, chống rửa tiền. Các quy định về nhận biết khách hàng, xác định cá nhân thực sự hưởng lợi trong giao dịch tài chính đã tạo cơ sở pháp lý đầu tiên để các tổ chức tài chính, ngân hàng và một số đối tượng báo cáo thu thập, xác minh thông tin về chủ sở hữu hưởng lợi. Đây là bước đi quan trọng, góp phần hình thành nhận thức rằng, việc quản lý doanh nghiệp không thể chỉ dừng lại ở người đại diện theo pháp luật hay cổ đông đứng tên.

Cùng với sự phát triển của nền kinh tế và yêu cầu tăng cường minh bạch trong quản lý thuế, khái niệm chủ sở hữu hưởng lợi tiếp tục được mở rộng. Việc trao đổi thông tin phục vụ quản lý thuế giữa các quốc gia đòi hỏi cơ quan quản lý phải xác định được cá nhân thực sự đứng sau các pháp nhân, đặc biệt trong những trường hợp doanh nghiệp được tổ chức theo nhiều tầng sở hữu hoặc có yếu tố nước ngoài. Đây cũng là tiền đề để Việt Nam đã và đang khẩn trương hoàn thiện hệ thống pháp luật, đáp ứng yêu cầu hợp tác quốc tế và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Một dấu mốc quan trọng là việc sửa đổi, bổ sung Luật Doanh nghiệp, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025. Lần đầu tiên thông tin về chủ sở hữu hưởng lợi được đưa vào hệ thống đăng ký doanh nghiệp, đánh dấu sự chuyển dịch từ cơ chế thu thập thông tin phân tán sang hình thành cơ sở dữ liệu tập trung về chủ sở hữu hưởng lợi của doanh nghiệp.

Theo quy định mới, doanh nghiệp có trách nhiệm kê khai, cập nhật thông tin về chủ sở hữu hưởng lợi theo quy định của pháp luật. Đây không đơn thuần là bổ sung một loại thông tin trong hồ sơ đăng ký doanh nghiệp, mà còn tạo nền tảng để hình thành cơ sở dữ liệu thống nhất, phục vụ công tác quản lý nhà nước trong nhiều lĩnh vực như đăng ký kinh doanh, thuế, phòng, chống rửa tiền và thanh tra, kiểm tra.

Điểm đáng chú ý là trách nhiệm cung cấp thông tin không còn chỉ đặt lên vai các tổ chức tài chính như trước đây, mà được mở rộng đến chính doanh nghiệp. Cách tiếp cận này phù hợp với xu hướng quản lý hiện đại, khi doanh nghiệp được coi là chủ thể đầu tiên có trách nhiệm bảo đảm tính trung thực, đầy đủ và kịp thời của thông tin liên quan đến chủ sở hữu hưởng lợi.

Việc đưa thông tin chủ sở hữu hưởng lợi vào hệ thống đăng ký doanh nghiệp cũng đã mở ra khả năng kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý nhà nước. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, cập nhật thường xuyên và có cơ chế đối chiếu, xác minh, hiệu quả quản lý sẽ được nâng lên rõ rệt, đồng thời giảm thiểu tình trạng khai báo không trung thực hoặc lợi dụng các pháp nhân trung gian để che giấu quyền sở hữu thực sự.

Quá trình hoàn thiện pháp luật đã và đang được tích cực triển khai. Để các quy định đi vào cuộc sống, điều quan trọng là xây dựng được cơ chế tổ chức thực hiện đồng bộ, bảo đảm thông tin được thu thập, kiểm chứng và cập nhật thường xuyên. Khi đó, hệ thống dữ liệu về chủ sở hữu hưởng lợi sẽ thực sự phát huy vai trò là công cụ hỗ trợ quản lý hiệu quả, góp phần nâng cao tính minh bạch của nền kinh tế và đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế.

Đổi mới tư duy quản lý

Việc bổ sung quy định về chủ sở hữu hưởng lợi trong hệ thống pháp luật doanh nghiệp không đơn thuần là hoàn thiện thêm một thủ tục hành chính. Điều quan trọng hơn là sự thay đổi trong tư duy quản lý nhà nước, từ việc quản lý doanh nghiệp thông qua các thông tin đăng ký trên giấy tờ sang nhận diện đúng chủ thể thực sự sở hữu, kiểm soát và hưởng lợi từ hoạt động của doanh nghiệp.

Trong nhiều năm, hệ thống đăng ký doanh nghiệp ở Việt Nam chủ yếu phản ánh các thông tin pháp lý cơ bản như tên doanh nghiệp, vốn điều lệ, người đại diện theo pháp luật, thành viên góp vốn hoặc cổ đông. Những dữ liệu này có ý nghĩa quan trọng đối với hoạt động quản lý, song chưa phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ bức tranh về quyền sở hữu và quyền kiểm soát thực tế. Trên thực tế, có những trường hợp cá nhân trực tiếp điều hành hoặc hưởng lợi từ doanh nghiệp lại không xuất hiện trong hồ sơ đăng ký; ngược lại, người đứng tên trên giấy tờ chưa chắc là người quyết định mọi hoạt động của doanh nghiệp.

Chính vì vậy, việc bổ sung thông tin về chủ sở hữu hưởng lợi trong thời gian qua đã mở rộng phạm vi quản lý từ hình thức sang bản chất. Cơ quan quản lý không chỉ biết doanh nghiệp do ai thành lập hay ai đại diện theo pháp luật, mà còn có thêm cơ sở để xác định ai là người thực sự chi phối các quyết định quan trọng và hưởng lợi cuối cùng từ hoạt động của doanh nghiệp. Đây là bước chuyển có ý nghĩa lớn trong việc nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát hiện và xử lý các hành vi lợi dụng pháp nhân để che giấu quyền sở hữu hoặc thực hiện các giao dịch không minh bạch.

Một điểm đáng chú ý khác là việc hình thành cơ sở dữ liệu về chủ sở hữu hưởng lợi đã và sẽ tạo nền tảng để tăng cường kết nối, chia sẻ thông tin giữa các cơ quan quản lý. Khi dữ liệu về đăng ký doanh nghiệp, thuế, phòng, chống rửa tiền, hải quan, thanh tra, kiểm tra và các lĩnh vực quản lý khác được liên thông, việc xác minh thông tin sẽ nhanh chóng và chính xác hơn. Điều này không chỉ giúp giảm chi phí quản lý, mà còn hạn chế tình trạng doanh nghiệp phải cung cấp cùng một loại thông tin cho nhiều cơ quan khác nhau.

Ở góc độ doanh nghiệp, quy định mới cũng góp phần nâng cao trách nhiệm trong việc kê khai và cập nhật thông tin. Doanh nghiệp không chỉ thực hiện nghĩa vụ đăng ký theo quy định, mà còn phải bảo đảm tính trung thực, đầy đủ và kịp thời của các thông tin liên quan đến chủ sở hữu hưởng lợi. Đây là yêu cầu phù hợp với xu hướng quản trị doanh nghiệp hiện đại, trong đó tính minh bạch ngày càng trở thành yếu tố quan trọng để nâng cao uy tín, khả năng tiếp cận vốn và sức cạnh tranh trên thị trường.

Đối với môi trường đầu tư, việc minh bạch hóa chủ sở hữu hưởng lợi mang lại nhiều lợi ích lâu dài. Một hệ thống thông tin rõ ràng và đáng tin cậy giúp nhà đầu tư đánh giá chính xác hơn đối tác, giảm rủi ro trong các giao dịch thương mại, mua bán và sáp nhập doanh nghiệp. Đồng thời, đây cũng là cơ sở để nâng cao mức độ tin cậy của thị trường, tạo dựng môi trường kinh doanh công khai, bình đẳng và phù hợp với thông lệ quốc tế.

Ở tầm vĩ mô, việc hoàn thiện pháp luật về chủ sở hữu hưởng lợi còn thể hiện quyết tâm của Việt Nam trong xây dựng nền kinh tế minh bạch, hiện đại và hội nhập sâu rộng. Khi thông tin về quyền sở hữu được quản lý chặt chẽ, cơ quan nhà nước sẽ có thêm công cụ để nâng cao hiệu quả quản lý thuế; phòng, chống rửa tiền; phòng, chống tham nhũng và bảo đảm sự vận hành lành mạnh của thị trường. Đây cũng là nền tảng quan trọng để củng cố niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư đối với môi trường kinh doanh tại Việt Nam.

Hoàn thiện cơ chế thực thi để chính sách phát huy hiệu quả

Việc bổ sung quy định về chủ sở hữu hưởng lợi trong hệ thống pháp luật doanh nghiệp đã tạo nền tảng quan trọng để nâng cao tính minh bạch của nền kinh tế. Việt Nam bổ sung kịp thời quy định này trong hệ thống pháp luật đã từng bước nâng cao chất lượng, hiệu quả trong công tác quản lý nhà nước, trong đó có việc trao đổi thông tin về thuế với cơ quan thuế các nước.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, xây dựng được cơ sở dữ liệu về chủ sở hữu hưởng lợi mới chỉ là bước khởi đầu. Điều quan trọng là bảo đảm thông tin được thu thập đầy đủ, xác minh khách quan, cập nhật thường xuyên và có thể khai thác hiệu quả phục vụ công tác quản lý nhà nước. Nếu dữ liệu thiếu chính xác hoặc không được cập nhật kịp thời, mục tiêu nâng cao tính minh bạch sẽ khó đạt được, trong khi chi phí quản lý và gánh nặng tuân thủ của doanh nghiệp lại có thể gia tăng.

Việt Nam đã và đang tích cực triển khai, hoàn thiện các tiêu chí xác định chủ sở hữu hưởng lợi theo hướng rõ ràng, thống nhất và phù hợp với đặc điểm của doanh nghiệp Việt Nam, phù hợp với chuẩn mực quốc tế. Các quy định càng cụ thể, thì doanh nghiệp càng dễ thực hiện, cơ quan quản lý càng thuận lợi trong việc kiểm tra, đối chiếu và xử lý các trường hợp kê khai chưa chính xác hoặc cố tình che giấu thông tin.

Đến nay, Việt Nam đã từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về chủ sở hữu hưởng lợi và tích cực triển khai đồng bộ với quá trình chuyển đổi số trong quản lý nhà nước

Thông tin về đăng ký doanh nghiệp, thuế, hải quan, phòng, chống rửa tiền, chứng khoán, đất đai và các lĩnh vực liên quan đã từng bước được kết nối, chia sẻ trên cơ sở phân quyền phù hợp, vừa bảo đảm phục vụ hiệu quả công tác quản lý, vừa hạn chế tình trạng doanh nghiệp phải cung cấp lặp lại cùng một loại thông tin cho nhiều cơ quan khác nhau.

Một yêu cầu quan trọng khác là thiết lập cơ chế kiểm chứng và cập nhật dữ liệu thường xuyên. Trong thực tế, quyền sở hữu doanh nghiệp luôn có sự thay đổi thông qua chuyển nhượng vốn, tái cấu trúc, sáp nhập hoặc thay đổi phương thức kiểm soát. Vì vậy, Việt Nam hiểu rằng, hệ thống thông tin chỉ thực sự có giá trị khi phản ánh đúng tình trạng pháp lý tại từng thời điểm, đồng thời có khả năng phát hiện và cảnh báo những trường hợp có dấu hiệu bất thường.

Quá trình hoàn thiện pháp luật chú trọng bảo đảm sự hài hòa giữa yêu cầu minh bạch và quyền, lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp và nhà đầu tư. Minh bạch không đồng nghĩa với công khai không có giới hạn. Việc tiếp cận, khai thác và sử dụng thông tin đang từng bước được quy định chặt chẽ, đúng thẩm quyền, đúng mục đích và bảo đảm an toàn dữ liệu. Đây là yếu tố quan trọng để vừa nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, vừa duy trì môi trường đầu tư ổn định, an toàn và hấp dẫn.

Ở góc độ rộng hơn, việc hoàn thiện pháp luật về chủ sở hữu hưởng lợi được Việt Nam đặt trong tiến trình tiếp tục xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát triển nền kinh tế thị trường hiện đại, hội nhập quốc tế sâu rộng và thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia. Khi hệ thống pháp luật ngày càng đồng bộ, minh bạch và có tính thực thi cao, doanh nghiệp sẽ hoạt động trong một môi trường ổn định hơn, cơ quan quản lý có thêm công cụ để nâng cao hiệu quả quản trị, còn nhà đầu tư sẽ có thêm niềm tin vào tính công khai và sự an toàn của thị trường.

Việc chính thức đưa thông tin về chủ sở hữu hưởng lợi vào hệ thống đăng ký doanh nghiệp từ ngày 1/7/2025 vì thế không chỉ là một sửa đổi kỹ thuật của pháp luật doanh nghiệp. Đây là một bước tiến trong quá trình hiện đại hóa phương thức quản lý nhà nước, góp phần hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường và nâng cao năng lực quản trị quốc gia. Chặng đường phía trước vẫn còn nhiều việc phải làm, từ hoàn thiện quy định pháp luật đến xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ, nâng cao năng lực thực thi và tăng cường phối hợp liên ngành. Nhưng với nền tảng rất quan trọng đã được xác lập, Việt Nam đang từng bước xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch hơn, an toàn hơn và có sức cạnh tranh cao hơn, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới./.