Bước tiến tiếp theo của AI: Phép màu y học hay thảm họa sinh học?

Cánh tay và bàn tay robot được giới thiệu tại Lễ hội Trí tuệ nhân tạo Dubai, UAE, ngày 26/10/2026. (Ảnh: THX/TTXVN phát)

Tại một phòng thí nghiệm ở phía nam San Francisco, Mỹ, các nhà khoa học sắp bắt tay vào công việc huấn luyện những "người kế nhiệm" của chính mình.

Các kỹ thuật viên đeo găng tay cảm biến áp lực và gắn camera trên cổ tay sẽ dành thời gian cân đo các loại bột, rót chất lỏng vào ống nghiệm, rồi phân tích kết quả để thúc đẩy quá trình phát triển các loại thuốc mới.

Người ta kỳ vọng rằng dữ liệu thu thập từ các cảm biến này sẽ được đưa vào phần mềm, từ đó xây dựng nên những phòng thí nghiệm vận hành hoàn toàn tự động (không cần sự hiện diện của con người), nơi các robot kỹ thuật viên có thể thực hiện thí nghiệm suốt ngày đêm.

Warp Sciences, công ty đứng sau kế hoạch này, hy vọng rằng mô hình trên sẽ giúp cắt giảm đáng kể chi phí thử nghiệm thuốc.

Đây là tâm huyết của ông Kevin Weil – cựu giám đốc sản phẩm tại OpenAI - vừa huy động được 215 triệu USD từ các nhà đầu tư tại Thung lũng Silicon, với cam kết đưa hoạt động thử nghiệm phát triển thuốc từ Trung Quốc trở về Mỹ.

Trí tuệ nhân tạo (AI) đã tạo ra những thay đổi mang tính đột phá trong các lĩnh vực lập trình, an ninh mạng và toán học. Hiện nay, những tên tuổi hàng đầu trong ngành AI đang hướng sự chú ý sang lĩnh vực sinh học.

Tất cả các công ty AI hàng đầu thế giới đều khẳng định rằng việc tìm ra phương pháp chữa trị ung thư là một trong những mục tiêu lớn nhất của họ.

Trong lá thư đính kèm hồ sơ phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) của Anthropic, các nhà sáng lập của công ty này hy vọng AI sẽ thúc đẩy mạnh mẽ tốc độ tiến bộ trong sinh học và y học, qua đó có khả năng chữa khỏi những căn bệnh đã đeo bám nhân loại suốt hàng thiên niên kỷ.

Ông Larry Ellison, Giám đốc điều hành (CEO) của "gã khổng lồ" AI Oracle, cho biết công nghệ này sẽ cho phép tạo ra các loại vaccine cá nhân hóa chống ung thư, với thời gian sản xuất chỉ trong 48 giờ.

Còn ông Demis Hassabis, người sáng lập phòng thí nghiệm AI DeepMind của Google, từng nhận định rằng tất cả các loại bệnh đều có thể được chữa khỏi trong vòng một thập kỷ.

Gần đây, ông đã rút lui khỏi vai trò điều hành DeepMind để tập trung vào Isomorphic Labs - một công ty khởi nghiệp chuyên về nghiên cứu dược phẩm dựa trên AI.

Trong khi đó, Tiến sỹ Tiago Dias da Costa từ Đại học Imperial College London, người từng hợp tác với DeepMind trong nghiên cứu về tình trạng kháng kháng sinh, nhận định: “Chúng ta đang bước vào một giai đoạn thực sự mang tính chuyển đổi đối với nghiên cứu sinh học.”

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, mỗi năm trên toàn cầu có gần 10 triệu người tử vong vì ung thư, trong đó có 170.000 ca tại Vương quốc Anh. Số người được chẩn đoán mắc một dạng ung thư nào đó còn cao gấp đôi con số này.

Nếu đạt được một bước đột phá trong y học, sự hoài nghi về AI sẽ ngay lập tức bị đẩy lùi, phần lớn những ý kiến phản đối các công ty công nghệ đang thúc đẩy lĩnh vực này cũng sẽ tan biến, đồng thời giá trị của các doanh nghiệp đó sẽ còn tăng cao hơn nữa.

Ông Dario Amodei, đồng sáng lập của Anthropic, hồi tháng 8/2026 cho hay công chúng đang có cái nhìn tiêu cực về AI và điều thực sự có thể thay đổi quan điểm đó chính là tìm ra phương pháp chữa khỏi bệnh ung thư.

Đầu năm nay, Anthropic đã mở một “phòng thí nghiệm ướt” (wet lab) để thực hiện các thí nghiệm thực tế. Anthropic sẽ sử dụng cơ sở này để kiểm chứng những ý tưởng do mô hình AI Claude của mình đề xuất.

Tháng trước, OpenAI đã mua lại công ty công nghệ sinh học Orchestra, đồng thời ký kết các thỏa thuận với những “ông lớn” trong ngành dược phẩm là Novo Nordisk và Moderna.

Các công ty này cho biết đã bắt đầu thấy được những kết quả khả quan. Viện An toàn AI của Vương quốc Anh nhận định rằng, các mô hình AI hiện nay đã vượt xa các chuyên gia có trình độ tiến sỹ trong việc giải đáp những câu hỏi liên quan đến lĩnh vực vi khuẩn học và virus học.

Những tiến bộ này thực sự đầy hứa hẹn. Tuy nhiên, sự thâm nhập của AI vào các ngành khoa học tự nhiên cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Các công ty AI ngày càng lo ngại rằng sản phẩm của họ có thể góp phần tạo ra một thảm họa sinh học: chẳng hạn như hỗ trợ các quốc gia phát triển vũ khí sinh học, hoặc giúp những kẻ khủng bố chế tạo các mầm bệnh nguy hiểm.

Ông Glen Gowers, Giám đốc điều hành của công ty công nghệ AI Basecamp Research nhận định AI là "con dao hai lưỡi."

Ông nói: "Một mặt, chúng ta có thể sử dụng các mô hình này để chữa trị ung thư. Nhưng nếu rơi vào tay kẻ xấu, chúng có thể được dùng để thiết kế ra loại virus gây đại dịch tiếp theo."

Ngay cả một nhà khoa học có ý định tốt cũng có thể vô tình gây ra thảm họa. Nếu AI thúc đẩy các thử nghiệm khoa học tiến triển với tốc độ chóng mặt - điều mà các đơn vị như Warp Sciences đang kỳ vọng - thì nguy cơ xảy ra sự cố rò rỉ từ phòng thí nghiệm cũng sẽ tăng lên. Đây chính là kịch bản mà một số người tin rằng đã dẫn đến đại dịch COVID-19.

Trong một kịch bản đáng lo ngại hơn mà các nhà nghiên cứu về an toàn AI từng cảnh báo khi một hệ thống AI có ý đồ xấu quyết định tiêu diệt nhân loại thì một mầm bệnh được tạo ra trong phòng thí nghiệm do robot vận hành sẽ là phương thức hoàn hảo để thực hiện điều đó.

Đầu năm 2026, ông Sam Altman, CEO OpenAI, đã dự đoán nếu có điều gì đó thực sự tồi tệ xảy ra với AI trong năm nay thì khả năng cao là liên quan đến lĩnh vực sinh học.

Theo các thị trường dự báo, xác suất xảy ra sự cố rò rỉ từ phòng thí nghiệm sinh học của Anthropic trước cuối năm tới hiện được ước tính ở mức 7%.

Tuy nhiên, cho đến nay, công nghệ này vẫn chưa gây ra thảm họa sinh học nào, cũng chưa tạo ra loại thuốc kỳ diệu nào. Và có những lý do để mọi người hoài nghi về cả hai khả năng đó.

Các bước đột phá của AI cho đến nay đều nằm trong những lĩnh vực dễ kiểm chứng: những lĩnh vực được chi phối bởi logic và lý thuyết, nơi mọi thứ hoặc là vận hành hiệu quả, hoặc là không.

Các chứng minh toán học có thể được kiểm tra dễ dàng; mã máy tính có thể được chạy thử; các lỗ hổng an ninh mạng có thể được kiểm chứng thông qua thực nghiệm.

Lĩnh vực sinh học lại khác. Không thiếu các phương pháp điều trị dựa trên lý thuyết, nhưng chúng cần phải được tổng hợp và thử nghiệm trong những điều kiện đòi hỏi quy trình kiểm soát nghiêm ngặt và tốn rất nhiều thời gian.

Những lời hứa hẹn từ Thung lũng Silicon thường vấp phải thực tế phũ phàng khi áp dụng vào lĩnh vực sinh học.

Điển hình như trường hợp của Elizabeth Holmes: cô đã huy động được hàng tỷ USD nhờ lời hứa có thể phát hiện bệnh chỉ với vài giọt máu, trước khi bị vạch trần là một vụ lừa đảo và phải nhận bản án 11 năm tù.

Công ty xét nghiệm DNA 23andMe từng đạt mức định giá 6 tỷ USD vào năm 2021, trước khi rơi vào tình trạng phá sản bốn năm sau đó. Dữ liệu di truyền đã không mang lại hiệu quả hữu ích như kỳ vọng ban đầu.

Trong khi đó, bà Filippa Lentzos, thuộc Khoa Nghiên cứu Chiến tranh tại Đại học King’s College London, nhận định rằng AI có thể hỗ trợ các nhà khoa học vốn đã có chuyên môn cao trong việc phát triển vũ khí sinh học, nhưng khó có khả năng giúp ích cho những kẻ khủng bố sinh học nghiệp dư.

Bà nói: "AI có thể hạ thấp đáng kể rào cản trong việc phát triển vũ khí sinh học, nhưng chúng ta cần phân biệt giữa việc giúp kiến thức sinh học trở nên dễ tiếp cận hơn với việc thực sự làm cho quá trình sản xuất vũ khí sinh học trở nên dễ dàng hơn.

Để chuyển từ một thiết kế do máy tính tạo ra thành một loại vũ khí sinh học hoàn chỉnh, người ta vẫn cần có nguyên liệu, cơ sở vật chất phòng thí nghiệm, chuyên môn thực tiễn, khả năng thử nghiệm và phương thức phát tán. Những rào cản này vẫn còn rất lớn."

Tuy vậy, một số chuyên gia lo ngại rằng những đối tượng xấu chắc chắn sẽ tìm ra cách sử dụng AI để chế tạo vũ khí sinh học, đồng thời kêu gọi áp dụng các biện pháp khác để giải quyết những mối đe dọa này.

Các lãnh đạo trong ngành công nghệ đã ký một bức thư vào tháng 6/2026, kêu gọi thiết lập quy trình kiểm soát bắt buộc đối với các công ty sản xuất DNA tổng hợp.

Các học giả tại Đại học Harvard thậm chí còn đề xuất biện pháp mạnh mẽ hơn: kiểm soát việc mua bán một số loại thiết bị phòng thí nghiệm nhất định./.