Bút Tháp - một trong những danh lam cổ tự đẹp nhất vùng đồng bằng Bắc Bộ

Tòa Tích thiện am là công trình kiến trúc nghệ thuật đặc trưng tại chùa Bút Tháp. (Ảnh: Thanh Thương/TTXVN)

Chùa Bút Tháp là một kiệt tác cổ kính, nơi thờ tự linh thiêng nằm giữa vùng đất Bắc Ninh thanh bình. Với lịch sử hàng trăm năm, ngôi chùa này thu hút du khách bởi vẻ đẹp trầm mặc, những công trình điêu khắc tinh xảo và câu chuyện văn hóa sâu sắc ẩn chứa trong từng mái ngói, góc cột.

Chùa Bút Tháp được xây dựng từ thế kỷ 14 trên diện tích 10.000m2. Đây là một trong những ngôi chùa có kiến trúc quy mô hoàn chỉnh nhất Việt Nam.

Theo Cục Di sản văn hóa, vào khoảng những năm 1642-1674, chùa được các quý tộc triều Lê cho dựng lại, với quy mô rất lớn, theo kiểu trăm gian và có mặt bằng kiến trúc kiểu nội công ngoại quốc.

Ở các giai đoạn sau, chùa được tu sửa nhỏ nhiều lần, nhưng về cơ bản kiến trúc hiện nay chủ yếu của thế kỷ thứ 17, gồm các hạng mục tam quan, gác chuông, tiền đường, thiêu hương, thượng điện, tích thiện am, nhà trung, phủ thờ, hậu đường và hai dãy hành lang ở hai bên.

Chùa Bút Tháp đang lưu giữ bốn nhóm bảo vật quốc gia quý giá. Nổi bật là tượng Phật bà Quan âm nghìn mắt nghìn tay, được công nhận từ năm 2012. Ba bảo vật còn lại, bao gồm ba pho tượng Tam Thế, tòa Cửu phẩm liên hoa, và Hương án, cũng được công nhận là bảo vật quốc gia vào năm 2020. Tất cả các bảo vật này đều được tạo tác tinh xảo từ gỗ vào thế kỷ 17, mang giá trị lịch sử và nghệ thuật đặc biệt.

Kiến trúc độc đáo

Nằm trên một trục kiến trúc dài khoảng 150 mét, quay mặt về hướng Nam, chùa Bút Tháp gây ấn tượng bởi bố cục chặt chẽ và quy mô bề thế với 9 lớp công trình liên tiếp. Tổng thể được chia thành hai cụm kiến trúc chính, vừa hài hòa về không gian, vừa thể hiện rõ tư duy quy hoạch của người xưa.

Dãy hành lang dẫn vào các tòa của chùa Bút Tháp. (Ảnh: Thanh Thương/TTXVN)

Cụm thứ nhất mở đầu bằng tam quan ba gian, trong đó gian giữa rộng hơn, nổi bật với kết cấu ba hàng cột. Hai vì giữa dùng cột gỗ, còn hai vì hồi sử dụng cột gạch, tạo nên sự kết hợp vật liệu khá đặc trưng. Từ đây, một con đường gạch rộng khoảng 4 mét, dài 24 mét dẫn tới gác chuông hai tầng. Công trình có mặt bằng hình chữ nhật, tầng dưới xây kín bốn góc, tầng trên thoáng với lan can gỗ và hệ mái tám góc cong mềm mại.

Đi thêm khoảng 15 mét là tòa tiền đường - không gian mở đầu cho khu thờ tự chính. Công trình gồm 7 gian, 32 cột, các góc kẻ chạm khắc rồng và mây lửa tinh xảo. Bên trong đặt hai pho tượng Hộ pháp kích thước lớn, cùng tượng thánh tăng và thị giả. Gian giữa treo bức hoành phi “Ninh Phúc thiền tự” có niên đại năm 1642, ghi dấu một giai đoạn quan trọng trong lịch sử trùng tu.

Hai đầu hồi tiền đường là hai nhà bia với những tấm bia đá lớn đặt trên lưng rùa, chạm khắc rồng mây công phu. Nội dung bia phản ánh việc dựng chùa, cúng ruộng và hoạt động Phật sự trong thế kỷ 17-18, góp phần tái hiện đời sống tín ngưỡng và xã hội đương thời.

Nối tiền đường với thượng điện là một tòa nhà chạy dọc, treo biển “Chiêm vọng từ bi," hai bên trang trí phù điêu rồng phượng cùng các đại tự mang ý nghĩa chúc thịnh trị. Tòa thượng điện phía sau được nâng cao hơn sân 1,1 mét, gồm 5 gian với 24 cột lim lớn. Lan can đá bao quanh có 26 bức phù điêu chạm cảnh sinh hoạt nông thôn rất sinh động - một điểm nhấn hiếm thấy trong kiến trúc chùa cổ.

Không gian thượng điện là nơi tập trung hệ thống tượng phong phú với Phật Thích Ca, Tam thế, các vị Bồ tát, La hán, cùng những hình tượng quen thuộc như Quan Âm Thị Kính, Tuyết Sơn hay Hoàng thái hậu Ỷ Lan. Sự sắp đặt cân đối giữa hai bên tạo nên cảm giác trang nghiêm nhưng không nặng nề.

Cầu đá tại chùa Bút Tháp. (Ảnh: Thanh Thương/TTXVN)

Từ đây, một chiếc cầu đá ba nhịp bắc qua bể sen dẫn sang Tích thiện am - công trình độc đáo bậc nhất của chùa. Tòa nhà ba tầng mái chồng diêm, thu nhỏ dần lên trên. Chính giữa đặt tháp Cửu phẩm liên hoa bằng gỗ cao 9 tầng, có thể quay được, với hàng chục phù điêu và tượng nhỏ trang trí tinh xảo. Đây được xem là một kiệt tác kiến trúc-điêu khắc của thời Lê.

Cách Tích thiện am khoảng 7 mét là cụm kiến trúc thứ hai, gồm ba tòa nhà song song là nhà khách, phủ thờ và hậu đường. Nhà khách mang dấu ấn trùng tu hiện đại (1990-1998), trong khi phủ thờ vẫn giữ nguyên không gian thờ các nhân vật hoàng tộc như Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc, công chúa Lê Thị Ngọc Duyên… Bên trong còn có hệ thống tượng Diêm vương tạo điểm nhấn đặc biệt về tín ngưỡng dân gian.

Phía sau là dãy nhà tổ và nhà trai dài 13 gian, nơi thờ các vị tổ sư cùng nhiều thần linh bản địa. Hai bên chùa còn có hành lang dài với hàng chục gian, cùng các công trình phụ như nhà thờ tổ Chuyết Công, điện thờ Địa Tạng và khu tháp cổ.

Một công trình bằng đá khác được coi là biểu tượng của chùa Bút Tháp, đó là tháp Báo Nghiêm. Tòa tháp trông như một cây bút gồm 5 tầng với chiều cao 13,05m, tầng đáy rộng với mái hiên nhô ra, bốn tầng trên gần giống nhau, năm góc của 5 tầng có 5 quả chuông nhỏ. Xung quanh tháp được trang trí hoa văn sinh động và độc đáo; lòng tháp có một khoang tròn đường kính 2,29m; tầng tháp dưới cùng có 13 bức chạm đá với đề tài động vật. Tương truyền vào năm 1876, khi vua Tự Đức qua chùa thấy có một cây tháp hình dáng khổng lồ liền gọi tên là Bút Tháp, và ngôi chùa mang tên Bút Tháp từ đó.

Tượng Phật bà Quan âm nghìn mắt nghìn tay - Bảo vật Quốc gia, là một kiệt tác về nghệ thuật điêu khắc truyền thống. (Ảnh: Thanh Thương/TTXVN)

Nổi bật và được xem là độc nhất vô nhị ở Việt Nam là pho tượng Phật Quan Âm nghìn tay nghìn mắt, đây là một kiệt tác hàng đầu về nghệ thuật tạc tượng làm nổi bật triết lý nhà Phật. Tượng cao 3,7m, ngang 2,1m, có 11 đầu, 46 tay lớn và hơn 900 tay nhỏ, dài ngắn khác nhau. Mỗi bàn tay lại có một con mắt đen láy, nhịp điệu mỗi cánh tay cũng khác nhau, cả nghìn tay nghìn mắt nhìn tổng thể như những vòng hào quang tỏa ra.

Bên cạnh kiến trúc và điêu khắc, hệ thống văn bia phong phú của chùa là nguồn tư liệu quý, phản ánh chi tiết việc xây dựng, trùng tu, cúng tiến ruộng đất cũng như tiểu sử các vị sư, hoàng thân và tín đồ qua nhiều thế kỷ. Những tấm bia này giúp tái hiện một cách sống động đời sống tôn giáo và xã hội thời Lê-Nguyễn.

Với những giá trị đặc sắc đó, chùa Bút Tháp đã được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật từ năm 1962. Không chỉ là một công trình tôn giáo, nơi đây còn là một bảo tàng sống về kiến trúc, điêu khắc và lịch sử văn hóa Việt Nam, đặc biệt là giai đoạn thế kỷ 17-18.

Trải qua bao thăng trầm lịch sử, chùa Bút Tháp luôn được bảo vệ, giữ gìn và tôn tạo ngày càng đẹp hơn trở thành một trong những điểm tham quan-du lịch tâm linh nổi tiếng ở vùng Bắc Ninh-Kinh Bắc, khi du khách trong và ngoài nước khi tới với Thủ đô Hà Nội, hay Bắc Ninh thì đều coi Bút Tháp là “điểm đến” không thể thiếu được trong các tour thăm thú của họ.

Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, chùa Bút Tháp đã được xếp hạng Di tích quốc gia từ năm 1962 và Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2013.

Hàng năm, Lễ hội chùa Bút Tháp được tổ chức với các hoạt động văn hóa truyền thống đặc sắc, luôn thu hút rất đông đảo người dân trong vùng và du khách thập phương về dự.

Theo kế hoạch, lễ hội chùa Bút Tháp năm 2026 được tổ chức trong 3 ngày, từ ngày 22-24/3 Âm lịch (tức từ ngày 8-10/5/2026).

Lễ khai hội dự kiến diễn ra vào 8 giờ 00 phút ngày 22/3 năm Bính Ngọ (tức ngày 8/5/2026) tại Nhà Văn hóa tổ dân phố Bút Tháp, phường Trí Quả.

Nội dung lễ hội gồm hai phần chính là phần lễ và phần hội. Phần lễ được tổ chức trang nghiêm theo nghi thức truyền thống; phần hội gồm nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao phong phú, tạo không khí vui tươi, lành mạnh phục vụ nhân dân./.