Cà phê Gia Lai tiến sát mốc 1 tỷ USD: HTX nâng giá trị bằng truy xuất nguồn gốc và tài sản trí tuệ

Theo số liệu thống kê, tháng 7/2026, Gia Lai xuất khẩu cà phê ước đạt 66,18 triệu USD. Lũy kế 7 tháng đạt 976,45 triệu USD, gần chạm mốc 1 tỷ USD. Cà phê chiếm khoảng 41,5% tổng kim ngạch xuất khẩu của tỉnh. Đây tiếp tục là ngành hàng chủ lực của Gia Lai.

Để giữ đà tăng trưởng, ngành cà phê phải nâng cấp toàn chuỗi. Mọi khâu từ giống, vùng trồng đến tiêu thụ đều cần được kiểm soát. Người trồng và HTX cũng chuyển từ chạy theo sản lượng sang coi trọng chất lượng và truy xuất nguồn gốc.

Đặt truy xuất nguồn gốc vào chuỗi giá trị

Trong quá trình nâng cấp chuỗi giá trị cà phê Gia Lai, sở hữu trí tuệ ngày càng trở thành một phần quan trọng của năng lực cạnh tranh. Khi chất lượng, nguồn gốc và đặc tính được chuẩn hóa, hạt cà phê không còn chỉ là nông sản nguyên liệu.

Cà phê Gia Lai đang chuyển mạnh sang sản xuất theo tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc, đa dạng chế biến và phát triển tài sản sở hữu trí tuệ.

Ông Huỳnh Việt Hùng, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Gia Lai, cho biết tư duy sản xuất cà phê đang có sự chuyển dịch rõ nét.

Người trồng không chỉ chú trọng sản lượng mà ngày càng quan tâm đến chất lượng hạt. Cùng với đó là chủ động đăng ký mã số vùng trồng, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc và từng bước đáp ứng các tiêu chuẩn, chứng nhận quốc tế.

Theo ông Hùng, cách làm này giúp nâng cao giá trị hạt cà phê trên thị trường. Đồng thời, sản xuất theo tiêu chuẩn còn góp phần bảo vệ đất, nguồn nước và hệ sinh thái. Việc giảm sử dụng vật tư không phù hợp cũng giúp hạn chế ô nhiễm và gìn giữ đa dạng sinh học.

Đáng chú ý, liên kết sản xuất với chế biến sâu giúp chuỗi cà phê bền chặt hơn. HTX giữ vai trò kết nối nông dân với doanh nghiệp. Đồng thời, HTX hướng dẫn sản xuất theo tiêu chuẩn, xây dựng mã số vùng trồng và phát triển OCOP. Qua đó, giá trị cà phê và thu nhập người dân được nâng lên.

Tại xã Ia Phí, HTX Nông nghiệp Việt Tiến đang liên kết với khoảng 470 hộ, sản xuất trên 530 ha cà phê theo tiêu chuẩn 4C. Toàn bộ diện tích đã được cấp mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu.

Trong chuỗi liên kết, nông dân được hướng dẫn kỹ thuật, hỗ trợ vật tư và kết nối doanh nghiệp bao tiêu. Theo ông Hoàng Việt Thắng, Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX, việc xây dựng mã số vùng trồng giúp nông dân tự tin hơn trong sản xuất và tiêu thụ.

Các thành viên còn được doanh nghiệp hỗ trợ khoảng 300 đồng/kg cà phê nhân. “HTX kết nối doanh nghiệp bao tiêu, hỗ trợ kỹ thuật và vật tư. Thời gian tới, HTX sẽ mở rộng vùng nguyên liệu, hướng đến VietGAP, phát triển OCOP và tăng chế biến sâu”, ông Thắng cho biết.

Câu chuyện tại HTX Việt Tiến cho thấy mã số vùng trồng không chỉ là yêu cầu kỹ thuật. Khi gắn với quy trình sản xuất và dữ liệu truy xuất, mã số vùng trồng trở thành một phần của “hồ sơ” chất lượng. Đây là nền tảng để vùng nguyên liệu đáp ứng tốt hơn yêu cầu xuất khẩu.

HTX dựng “hàng rào” chất lượng cho hạt cà phê

Từ việc chuẩn hóa vùng nguyên liệu, nhiều HTX ở Gia Lai đang tiếp tục siết chặt quy trình sản xuất. Tại xã Ia Hrung, HTX Sản xuất kinh doanh - dịch vụ nông nghiệp Tâm Thành hiện có 157 thành viên, canh tác hơn 320 ha cà phê và một số diện tích cây ăn quả.

Ngoài cung ứng vật tư nông nghiệp bảo đảm chất lượng và giá cả hợp lý, HTX đã xây dựng hai chuỗi liên kết sản xuất, tiêu thụ cà phê với hai doanh nghiệp. Theo đó, các hộ thành viên được hỗ trợ sản xuất cà phê theo tiêu chuẩn 4C và được doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm.

“Nhờ sản xuất theo tiêu chuẩn 4C, năng suất cà phê luôn ổn định ở mức hơn 4 tấn nhân/ha. Mỗi năm, người trồng cà phê lãi khoảng 300 - 350 triệu đồng/ha”, ông Phan Văn Hoàng, Giám đốc HTX, cho biết.

Tại xã Bờ Ngoong, HTX Ia Ring là mô hình liên kết hiệu quả. Thành lập năm 2017 với 40 thành viên, nay HTX có khoảng 500 thành viên. HTX quản lý hơn 600 ha cà phê theo hướng hữu cơ, đạt chứng nhận 4C và Rainforest Alliance.

Ông Trần Quốc Hưng, Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX, cho rằng canh tác truyền thống chỉ có thể tạo hiệu quả trong một giai đoạn nhất định. Muốn nâng cao giá trị hạt cà phê, nông dân phải liên kết và hướng tới thị trường xuất khẩu.

Trước đây, một số diện tích chỉ đạt 2 - 3 tấn nhân/ha. Nay, nhiều diện tích hữu cơ thí điểm đạt 5 - 7 tấn/ha. Sản phẩm cũng đáp ứng yêu cầu xuất khẩu, giúp ổn định đầu ra và nâng giá trị cà phê.

Từ góc độ sở hữu trí tuệ, chuẩn hóa vùng nguyên liệu và kiểm soát chất lượng tạo nền tảng để HTX xây dựng thương hiệu. Dữ liệu truy xuất giúp phát triển nhãn hiệu, OCOP và tài sản trí tuệ. Qua đó, giá trị vùng nguyên liệu được nhận diện rõ hơn. Bước tiếp theo là số hóa dữ liệu, tạo “hộ chiếu” cho sản phẩm.

Xây “hộ chiếu” số, nâng tầm tài sản trí tuệ

Thực tế này đang được thể hiện tại HTX Dịch vụ nông nghiệp Nghĩa Hòa, xã Chư Păh, 65 ha cà phê của 12 hộ thành viên đang liên kết sản xuất bền vững với Công ty TNHH Vĩnh Hiệp. Doanh nghiệp hỗ trợ một phần chi phí cây giống, chuyển giao quy trình canh tác và thu mua sản phẩm. HTX cũng chú trọng kiểm soát chất lượng cây giống ngay từ đầu vào.

Các HTX thúc đẩy chuẩn hóa sản xuất, nâng chất lượng nguyên liệu, phát triển tài sản trí tuệ và giá trị hạt cà phê Gia Lai.

Ông Nguyễn Thế Minh, Giám đốc HTX, cho biết năm 2025 đơn vị ươm gần 300.000 cây cà phê. Năm nay, con số tăng lên hơn 400.000 cây do nhu cầu tái canh, trồng dặm tăng. HTX cũng chuyển đổi một số diện tích kém hiệu quả. Dù quy mô vườn ươm chưa lớn, HTX ưu tiên chất lượng. Cây giống phải có nguồn gốc rõ ràng, khỏe và phù hợp với địa phương.

Phần lớn hạt giống được mua từ Viện Khoa học kỹ thuật Nông - Lâm nghiệp Tây Nguyên, chủ yếu là giống TRF1 và TR4. Theo ông Minh, liên kết chuỗi tạo điều kiện để nông dân trao đổi kinh nghiệm, tiếp nhận tiến bộ kỹ thuật và tổ chức sản xuất đồng đều hơn. Việc tuân thủ quy trình, kiểm soát vật tư đầu vào và truy xuất nguồn gốc cũng giúp sản phẩm đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường xuất khẩu.

“Làm cà phê hiện nay không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm của từng hộ. Người dân cần liên kết với HTX và doanh nghiệp để được hỗ trợ kỹ thuật, kiểm soát chất lượng và ổn định đầu ra. Khi cùng thực hiện một quy trình, giá trị hạt cà phê cũng được nâng lên”, ông Minh nói.

Đây là hướng đi quan trọng để phát triển tài sản trí tuệ cho nông sản Gia Lai. Tiêu chuẩn, mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và quản lý chất lượng cần được kết nối thành một chuỗi. Chuyển đổi số giúp tập trung dữ liệu về vùng trồng, quy trình, sản lượng và chứng nhận. Qua đó, người tiêu dùng và đối tác xuất khẩu dễ dàng kiểm tra thông tin sản phẩm.

Với HTX, đây cũng là nền tảng để xây dựng thương hiệu số. Thương hiệu hiện diện trên bao bì, website, sàn thương mại điện tử và mã QR. Khi gắn với chất lượng, an toàn thực phẩm và dữ liệu minh bạch, sản phẩm dễ tạo niềm tin hơn. Đây là lợi thế quan trọng khi tham gia thương mại điện tử và chuỗi cung ứng quốc tế.

Gia Lai đang có cơ hội lớn khi cà phê tiến sát mốc 1 tỷ USD xuất khẩu. Tuy nhiên, tăng trưởng bền vững không chỉ dựa vào sản lượng. Giá trị mới phải đến từ chất lượng, vùng nguyên liệu, thương hiệu và nguồn gốc rõ ràng. Trong đó, sở hữu trí tuệ cần giữ vai trò trung tâm. Mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn, chứng nhận quốc tế và thương hiệu số sẽ tạo “hộ chiếu” cho cà phê Gia Lai.

Khi HTX chủ động quản trị tài sản trí tuệ, chuyển đổi số và liên kết doanh nghiệp, cà phê Gia Lai có thêm cơ hội đi sâu vào thị trường xuất khẩu. Qua đó, giá trị được giữ lại nhiều hơn tại vùng nguyên liệu. Đây là nền tảng để chuyển từ lợi thế sản lượng sang chất lượng, thương hiệu và sức cạnh tranh quốc tế.