Các nền kinh tế lớn đối phó với giá nhiên liệu tăng mạnh: Phép thử sức chống chịu

Người dân mua xăng tại một cửa hàng ở bang Virginia (Mỹ). Ảnh: TTXVN

Trong động thái mới nhất, ngày 29-9, Mỹ đã cân nhắc mở rộng sử dụng dầu diesel nhuộm đỏ, loại nhiên liệu không chịu thuế dành cho sản xuất nông nghiệp và các phương tiện hoạt động ngoài đường bộ, cho thấy áp lực từ giá nhiên liệu tại Mỹ đã trở nên đáng kể.

Theo Reuters, giá dầu diesel bán lẻ bình quân tại Mỹ đã vượt 6 USD/gallon. Chính quyền của Tổng thống Mỹ Donald Trump đồng thời xem xét nhiều biện pháp khác, từ hạn chế xuất khẩu diesel đến vận động các nhà máy lọc dầu tự nguyện giảm xuất khẩu.

Rõ ràng, Washington đang đứng trước áp lực lớn về giá dầu. Mặc dù Mỹ là một trong những trung tâm lọc dầu lớn nhất thế giới nhưng thời gian qua đã phải tăng mạnh xuất khẩu diesel để bù đắp sự thiếu hụt nguồn cung từ Nga và Trung Đông.

Việc xuất khẩu tăng hơn 20% so với năm trước khiến tồn kho diesel trong nước xuống mức thấp nhất theo mùa trong hơn 4 thập kỷ. Nếu Mỹ cấm xuất khẩu, nguồn cung trong nước có thể được cải thiện nhưng các thị trường nhập khẩu như Mexico, Brazil, Chile và châu Âu sẽ chịu tác động, đồng thời các nhà máy lọc dầu Mỹ cũng phải giảm sản lượng.

Tương tự, châu Âu cũng không nằm ngoài tác động của tình trạng thiếu hụt nhiên liệu. Thị trường nhiên liệu máy bay châu Âu được dự báo thiếu khoảng 510.000 thùng/ngày trong quý IV-2026, trong khi tồn kho tại trung tâm Amsterdam - Rotterdam - Antwerp đã xuống mức thấp nhất trong 7 năm.

Các nhà cung cấp từ Hàn Quốc đang phải tăng xuất khẩu sang châu Âu để bù đắp khoảng trống. Sức ép từ năng lượng lúc này lan sang chính sách tiền tệ.

Ngân hàng Trung ương châu Âu đã phải tính đến nguy cơ giá năng lượng cao làm giảm thu nhập thực tế của hộ gia đình, hạn chế tiêu dùng; đồng thời duy trì lạm phát.

Tại các nền kinh tế thuộc phạm vi theo dõi của Ngân hàng Tái thiết và Phát triển châu Âu, tổ chức này đã hạ dự báo tăng trưởng năm 2026 xuống 2,5%, thấp hơn 0,6% so với dự báo hồi tháng 6-2026 vừa qua.

Tại châu Á, tác động còn phức tạp hơn. Trung Quốc đang chứng kiến lượng tồn kho xăng và diesel xuống mức thấp nhất trong hơn một thập niên.

Còn Ấn Độ đứng trước áp lực kép khi nguồn dầu từ Nga trở nên khan hiếm hơn và Trung Quốc cạnh tranh quyết liệt để mua dầu giá rẻ.

Nhật Bản, dù không đối mặt với thiếu nhiên liệu trực tiếp, cũng cảm nhận rõ hiệu ứng lan tỏa. Khảo sát PMI tháng 9-2026 cho thấy chi phí đầu vào của doanh nghiệp vẫn ở mức cao.

Tại khu vực Mỹ Latinh, Brazil phải sử dụng chính sách tài khóa để giảm sốc. Chính phủ tăng trợ cấp diesel, giảm thuế xăng và ethanol; tổng chi phí các chương trình hỗ trợ nhiên liệu từ tháng 3-2026 đến cuối tháng 9-2026 được ước tính khoảng 40 tỷ real, tương đương 7,8 tỷ USD.

Những biện pháp này giúp giảm áp lực trước mắt nhưng Chính phủ phải chia sẻ một phần chi phí với người tiêu dùng, qua đó làm tăng áp lực lên ngân sách.

Nguồn gốc của vấn đề tiếp tục nằm ở sự kết hợp giữa địa chính trị và cấu trúc thị trường năng lượng. Xung đột Mỹ - Iran đã làm gián đoạn dòng dầu khí qua Trung Đông, trong khi chiến sự Nga - Ukraine tiếp tục ảnh hưởng đến nguồn cung và công suất lọc dầu.

Dù Saudi Arabia và Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất đã tăng xuất khẩu, tổng lượng dầu đi qua các tuyến thay thế vẫn chưa thể hoàn toàn bù đắp.

Tuy nhiên, thị trường hiện chưa hoàn toàn đi theo kịch bản xấu nhất. Giá dầu thực tế đã nhiều lần giảm mạnh khi xuất hiện tín hiệu về khả năng Mỹ và Iran nối lại đàm phán.

Các nhà đầu tư cũng ghi nhận sự phục hồi một phần của nguồn cung Saudi Arabia; xuất khẩu dầu của Saudi Arabia và Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất trong tháng 9-2026 đã tăng lên khoảng 12,8 triệu thùng/ngày, dù vẫn thấp hơn mức trước xung đột.

Điều đó tạo ra hai kịch bản cho những tháng tới. Nếu nỗ lực ngoại giao Mỹ - Iran đạt tiến triển thực chất và nguồn cung Saudi Arabia tiếp tục tăng, giá dầu có thể hạ tương đối nhanh, kéo chi phí vận tải, sản xuất và hàng không giảm theo, giúp các ngân hàng trung ương giảm áp lực duy trì chính sách tiền tệ thắt chặt.

Ngược lại, nếu xung đột kéo dài, thị trường sẽ phải đối mặt với một dạng “lạm phát năng lượng” mới. Các chính phủ có thể tiếp tục giảm thuế, trợ cấp hoặc giải phóng dự trữ, nhưng đó chỉ là giải pháp giảm sốc chứ không thể thay thế nguồn cung bị mất.

Những biện pháp bảo vệ thị trường trong nước có thể làm giảm nguồn cung tại những nền kinh tế khác, biến một cú sốc khu vực thành vấn đề toàn cầu.

Như vậy, giá nhiên liệu hiện nay đã và đang là phép thử đối với khả năng chống chịu của kinh tế thế giới trước một cú sốc địa chính trị kéo dài.