Các nhà khoa học dự đoán nguyên nhân trận lũ kinh hoàng ở Nepal

Dự đoán ban đầu của chuyên qua, từ hình ảnh vệ tinh cho thấy một trận lở băng đá ở phía Nepal làm nghẽn dòng sông Lhende, dẫn đến vỡ bờ và tràn nước xuống hạ lưu.

Theo CNA, trận lũ quét, sạt lở đất tại khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc sáng 26/8 khiến ít nhất 160 người thiệt mạng và hàng trăm người mất tích, trong đó có hơn 300 du khách quốc tế.

Cảnh sát Nepal đã tìm thấy 157 thi thể và đang khẩn trương sơ tán người dân khỏi các khu vực rủi ro. Lực lượng cứu hộ phải lội qua bùn lầy để tìm kiếm nạn nhân khi nước lũ vùi lấp tầng trệt của nhiều tòa nhà cao tầng. Trong khi đó, truyền thông Trung Quốc đưa tin về thương vong lớn tại trung tâm biên giới Tây Tạng (Trung Quốc) với 3 người chết và 265 người mất tích.

Các nghiên cứu ban đầu dựa vào chênh lệch độ cao, dòng chảy cùng ảnh vệ tinh phỏng đoán thảm họa có thể phát sinh từ một trận sạt lở băng đá, gây tắc nghẽn nghiêm trọng lòng sông.

Vết đứt gãy gọn gàng xuống tận đáy thung lũng

Nguyên nhân gây ra trận lở đất và lũ quét chết người tại khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc vẫn chưa được xác định rõ. Theo nghiên cứu ban đầu của các nhà khoa học Mỹ, Canada, thảm họa nhiều khả năng bắt nguồn một phần từ việc một mảng băng khổng lồ bất ngờ đứt gãy khỏi một sông băng, đổ ập xuống thung lũng bên dưới.

Hình ảnh vệ tinh tại thung lũng gần biên giới Nepal - Trung Quốc trước và sau trận lũ lụt. Ảnh: Reuters.

Hiện tượng này được gọi là lở băng đá ở phía Nepal làm nghẽn dòng sông Lhende, dẫn đến vỡ bờ và tràn nước xuống hạ lưu. Dữ liệu vệ tinh từ Trung tâm Phát triển Miền núi Tích hợp Quốc tế (ICIMOD) cũng ghi nhận hiện tượng địa chất bất thường tại khu vực biên giới.

"Có vẻ như một mảng băng (từ sông băng trên cao) đã gãy đột ngột, rơi tự do theo phương thẳng đứng từ độ cao hơn 1 km xuống tận đáy thung lũng", Daniel Shugar, nhà địa chất thuộc Đại học Calgary, Canada, phân tích.

Từ hình ảnh vệ tinh để phân tích thảm họa, ông Shugar mô tả bên dưới thung lũng "trông như thể vừa có một quả bom phát nổ. Nó chỉ toàn là những khối trầm tích từ mảng băng vỡ nát".

Dù vậy, nhà địa chất học này cũng lưu ý rằng vẫn còn quá sớm để loại trừ các yếu tố khác đứng sau trận lũ quét. Hàng trăm người đang mất tích ở Nepal và khu vực Tây Tạng (Trung Quốc) sau khi dòng nước lũ càn quét qua các thung lũng sông.

Các nhà khoa học nhận định, nhiệt độ ấm lên do biến đổi khí hậu có thể đã đẩy nhanh sự sụp đổ của sông băng, nhưng họ nhấn mạnh rằng vẫn chưa thể xác định được nguyên nhân chính xác nhất.

Hiểm họa từ dãy Himalaya

Trận lũ quét cũng là lời cảnh báo trong bối cảnh dãy Himalaya đang ấm lên nhanh hơn. Tình trạng các sông băng tan chảy đang tạo ra những rủi ro nguy hiểm mới, khi các trận lở tuyết và động đất tiềm ẩn sức tàn phá khủng khiếp. Chúng giải phóng những dòng nước lũ cuồn cuộn đổ xuống vùng trũng.

Các nhà khoa học dự đoán nguyên nhân có thể xuất phát từ trận lở băng đá ở phía Nepal làm nghẽn dòng sông Lhende, dẫn đến vỡ bờ và tràn nước xuống hạ lưu. Ảnh: Reuters.

Theo New York Times , trong ngày 26/8, một khối băng rộng khoảng hơn 600 m đã đứt gãy hoàn toàn khỏi sông băng, kéo theo một hỗn hợp băng và nước trút xuống đáy thung lũng. Theo tính toán của Shugar, khối băng này đã rơi từ độ cao khoảng 5.180 m và lao dốc gần 1.200 m.

"Đây là một khối băng lớn được lưu giữ ở độ cao lớn trên núi, tích tụ một lượng thế năng khổng lồ. Lớp băng đó đơn giản là bị nghiền nát thành nước", Simon Cook, chuyên gia nghiên cứu về băng của Đại học Dundee, kiêm thành viên nhóm phân tích hình ảnh vệ tinh giải thích.

Theo ông Cook, khi đứt gãy, sức mạnh khủng khiếp từ cú rơi thẳng đứng đã nghiền nát lớp băng thành một hỗn hợp nguy hiểm, di chuyển với tốc độ cực nhanh.

Theo phân tích của nhóm, vị trí đứt gãy của sông băng nằm cách thủ đô Kathmandu khoảng 64 km về phía Bắc. Dòng chảy của băng di chuyển theo hướng tây bắc dọc theo thung lũng về phía sông Bhote Koshi, giáp ranh biên giới giữa Nepal và Trung Quốc.

Bắt nguồn từ Tây Tạng, sông Bhote Koshi đổ vào sông Trishuli của Nepal và sau đó chảy sang Ấn Độ dưới tên gọi sông Gandak.

Năm 2025, trận lũ trên sông Bhote Koshi đã từng khiến 9 người thiệt mạng và cuốn trôi cây cầu hữu nghị nối liền Nepal với Trung Quốc, gây gián đoạn hoạt động thương mại và giao thông trong nhiều tháng.

Tiến sĩ Cook cũng cho biết trận lở băng này gợi nhớ đến một thảm họa tương tự ở Ấn Độ vào năm 2021. Khi đó, một sông băng trên dãy Himalaya bị vỡ đã gây ra trận lũ lụt lớn ở bang Uttarakhand (miền bắc Ấn Độ), cướp đi sinh mạng của hơn 100 người.

Trong khi đó, Kristen Cook, nhà địa mạo học tại Đại học Grenoble Alpes (Pháp), cho biết các thiết bị đo địa chấn địa phương đã ghi nhận một khối lượng lớn di chuyển đột ngột xuống dốc trong khu vực vào khoảng 8h40 sáng giờ địa phương. Ngay sau đó là một "tín hiệu dòng chảy", đặc trưng của lũ lụt.

"Tôi thấy một tín hiệu khá lớn ở thời điểm bắt đầu sự kiện, nhưng nó không giống như một trận động đất. Khi kết hợp điều này với những gì chúng ta biết về khu vực và đối chiếu hình ảnh vệ tinh, chúng tôi đi đến một cách giải thích sơ bộ. Đây rất có thể là một trận lở băng đá, sau đó chuyển thành một dòng chảy khi nó càn quét xuống hạ lưu", bà Cook nhận định.

Hình ảnh từ trên cao cho thấy các tòa nhà và cơ sở hạ tầng bị hư hại dọc sông Trishuli, khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc. Ảnh: Reuters.

Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) ban đầu đã ghi nhận một trận động đất mạnh 4,4 độ richter trong khu vực vào cùng khoảng thời gian đó.

Tuy nhiên, cơ quan này sau đó đính chính rằng chính vụ lở đất khổng lồ đã tạo ra tín hiệu địa chấn gây nhầm lẫn là động đất. Trên trang web, USGS cho biết lực tác động của vụ lở đất thực tế tương đương với một trận động đất mạnh 5,2 độ richter.

Mặc dù chưa có dữ liệu thời tiết đầy đủ, Tiến sĩ Shugar cho biết hình ảnh vệ tinh cho thấy lớp tuyết phủ đã biến mất vào ngày hôm trước, một dấu hiệu cho thấy nhiệt độ ấm lên có thể đã làm tan chảy sông băng và góp phần dẫn đến vụ đứt gãy.

Tuy nhiên, chuyên gia địa chất này cũng lưu ý thêm việc điều kiện thời tiết nhiều mây khiến hình ảnh vệ tinh cập nhật chưa được trọn vẹn. Bức tranh toàn cảnh về nguyên nhân thực sự của thảm họa sẽ trở nên rõ ràng hơn trong những ngày tới.

"Lượng nước trong các video thực sự đáng kinh ngạc, lớn hơn hẳn một bậc so với các thảm họa sông băng tương tự gần đây. Rất có thể vẫn còn một thủ phạm ẩn danh khác đằng sau thảm họa này", Shugar nói.