Cách Columbus tính chu vi Trái Đất

Tác giả: Charles C. Mann/ Huy Hoàng & NXB Dân trí

Diện mạo Tân Thế Giới của Columbus

Cuốn sách này đi ngược với những ý nghĩa mà chúng ta thường biết về cuộc phát kiến châu Mỹ. Thay vì tập trung vào việc người châu Âu thay đổi châu Mỹ ra sao, Charles C. Mann lại tập trung vào việc châu Mỹ thay đổi thế giới như thế nào. Sự thay đổi ấy diễn ra trên nhiều phương diện: kinh tế, văn hóa, con người, sinh thái học… mà tác giả gọi bằng thuật ngữ: Cuộc trao đổi Columbus.

Cách Columbus tính chu vi Trái Đất

Từ TCN, các nhà khoa học Hy Lạp đã đưa ra những tính toán về chu vi Trái Đất. Nhưng Columbus lại hoài nghi về con số khiêm tốn này. Vì thế, ông kiên trì đo đạc và tính toán lại.

Dù bị nhiều người cười nhạo, Columbus vẫn tiến hành tính toán lại chu vi Trái Đất. Ảnh minh họa: E.C.

Trên thực tế, Colón đang thách thức học giả người Hy Lạp Eratosthenes, người ngay từ thế kỷ thứ III TCN đã xác định được chu vi Trái Đất bằng một phương pháp mà theo sử gia khoa học Robert Crease viết vào năm 2003 là “đơn giản và dễ truyền đạt đến mức giờ đây, sau gần 2.500 năm, hàng năm nó vẫn được thực nghiệm lại bởi nhiều học sinh trên khắp thế giới”.

Eratosthenes [1] kết luận rằng chu vi của Trái Đất vào khoảng 25.000 dặm. Chiều rộng tính từ Đông sang Tây của lục địa Á-Âu xấp xỉ 10.000 dặm. Dựa theo cách tính này, khoảng cách giữa Trung Quốc và Tây Ban Nha phải vào khoảng 15.000 dặm.

Những người đóng tàu và các nhà thám hiểm tài giỏi của châu Âu đều biết rằng không có chiếc tàu nào của thế kỷ XV có thể trụ được qua một hành trình dài 15.000 dặm, chứ chưa nói đến chuyện quay về.

Colón tin rằng ông đã chứng minh được là Eratosthenes đã sai, và đúng như thế thật. Là một nhà hàng hải có trực giác lão luyện, Đô đốc thường xuyên dong buồm qua lại vùng phía Đông Đại Tây Dương, từ châu Phi tới Iceland. Trong những chuyến đi này, ông đã sử dụng thước đo góc để cố gắng ước lượng chiều dài của mỗi độ kinh tuyến.

Bằng cách nào đó, ông đã tự thuyết phục mình rằng những kết quả ông tìm được đã chứng minh tuyên bố được cho là của một Khalip [2] thành Baghdad sống ở thế kỷ thứ IX đưa ra, rằng mỗi độ của kinh tuyến có chiều dài 56⅔ dặm. (Thực tế đúng hơn là 69 dặm).

Colón đã nhân kết quả này với 360, số độ trên một cung kinh tuyến, để tính ra chu vi của Trái Đất: 20.400 dặm [3]. Bằng cách kết hợp con số này với ước tính không chính xác về chiều rộng từ Đông sang Tây của lục địa Á-Âu, Colón biện luận rằng hành trình xuyên Đại Tây Dương có thể chỉ dài 3.000 dặm.

Sáu trăm dặm trong số đó sẽ được tiết kiệm nếu dong buồm từ quần đảo Canaria mới được thu phục. Khoảng cách này các con tàu Tây Ban Nha có thể chinh phục dễ dàng.

Với niềm hy vọng rằng Colón nói đúng, triều đình đã đệ trình đề xuất của ông trước một hội đồng gồm các chuyên gia thiên văn học, hàng hải và tự nhiên học. Cả hội đồng đều tỏ ra nghi ngờ.

Từ quan điểm của hội đồng, việc Colón tuyên bố rằng ông, một người ít học mò mẫm dùng thước đo góc trên một con tàu bị sóng đánh ngả nghiêng, bác bỏ được Eratosthenes chẳng khác nào ai đó ở túp lều nơi góc rừng hoang vu tuyên bố đã chứng minh được trọng lực không tác động lên sắt nhiều như các nhà khoa học vẫn nghĩ.

Người ấy có thể buộc dây chỉ nhấc bổng chiếc đe lên. Mặc dù vậy, cuối cùng, nhà vua và hoàng hậu đã phớt lờ ý kiến của các chuyên gia, và họ bảo Colón hãy thử dùng sợi chỉ của ông.

[1] Eratosthenes là một nhà toán học, địa lý và thiên văn người Hy Lạp. Những người đương thời gọi ông là "Beta" do ông là người nổi tiếng thứ hai trên thế giới vào thời đó trong nhiều lĩnh vực, sau người đồng nghiệp và bạn thân Archimedes.

[2] Khalip là lãnh tụ tôn giáo (và thường cả chính trị) tối cao của nhà nước Hồi giáo.

[3] Ngày nay, các nhà khoa học đã đo được chu vi của Trái Đất là 24.900 dặm.