Loài lan 'mặt khỉ' có nguy cơ bị tuyệt chủng?

Trong những khu rừng mây mù phủ kín dãy Andes, có một chi thực vật đặc biệt đang khiến giới buôn bán cây cảnh điên đảo tên là lan Dracula. Cái tên gợi nhớ đến ma rồng hút máu, nhưng trong tiếng Latinh, "Dracula" thực chất có nghĩa là "chú rồng nhỏ", bắt nguồn từ hình dáng các đài hoa dài và nhọn như răng nanh.

Khi phát hiện loài lan này ở Tây Andes (Colombia) vào năm 1871, các nhà thực vật học thế kỷ 19 đã mô tả chúng bằng từ "kỳ quái nhưng đầy mê hoặc", mở đầu cho một sức hút không thể cưỡng lại.

Sức hút ấy chưa từng hạ nhiệt. Lan Dracula đang gây bão trên mạng xã hội nhờ vẻ ngoài mang phong cách u tối và đặc biệt là đài hoa có hình dáng giống hệt một mặt khỉ. Phần lớn người chơi lan chuyên nghiệp giao dịch các cây nhân giống một cách hợp pháp, nhưng vẫn có nhiều kẻ lén lút săn lùng lan tự nhiên. Với những loài chỉ còn vài chục cá thể ngoài hoang dã, một chuyến thu gom bất hợp pháp cũng đủ để xóa sổ hoàn toàn cả một quần thể.

Loài lan Dracula simia.

Đánh giá mới nhất cho thấy gần 70% trong số 133 loài lan Dracula đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng. Sự nổi tiếng trên mạng không giúp chúng được bảo vệ tốt hơn mà ngược lại, đang đẩy chúng vào nguy hiểm. Hầu hết các loài lan Dracula sống phụ sinh bám trên thân cây trong rừng mây Andes, chủ yếu ở Colombia và Ecuador. Khoảng 69% số loài chỉ xuất hiện ở dưới 6 vị trí trên toàn Trái Đất, thậm chí có loài chỉ sống duy nhất tại một thung lũng.

Rừng mây Mindo ở Ecuador. (Ảnh: Getty Images Plus)

Nghiên cứu trên tạp chí Biological Conservation đã theo dõi các hồ sơ thương mại trong 4 thập kỷ qua và phát hiện tổng cộng có hơn 112.000 cây lan được vận chuyển qua 25 quốc gia xuất khẩu và 52 quốc gia nhập khẩu. Đáng chú ý, gần một nửa lượng giao dịch xuất phát từ những quốc gia vốn không phải là nơi sinh sống tự nhiên của loài lan này.

Lô hàng lớn nhất lịch sử ghi nhận năm 2004 gồm 4.650 cây lan Dracula cordobae, loài đặc hữu chỉ có tại Ecuador, nhưng lại được gửi từ Đài Loan sang Bỉ. Toàn bộ 112.000 cây lan trong hồ sơ đều được đăng ký dưới dạng "nhân giống nhân tạo" chứ không có cây nào khai báo thu thập từ tự nhiên.

Giới khoa học tỏ ra rất nghi ngờ độ trung thực của những con số này. Chuyên gia Edicson Parra-Sánchez từ Đại học Cambridge nhận định việc thiếu dữ liệu khoa học về các loài mới phát hiện rất dễ bị kẻ xấu lợi dụng để "phù phép" lan rừng thành lan nuôi trồng.

Trên thực tế, 89% các loài lan Dracula từng được mô tả khoa học bằng các mẫu cây lấy từ nhà vườn thay vì ghi nhận ngoài tự nhiên. Chỉ có 7% số loài thực sự được mô tả từ cây rừng chính gốc. Nói cách khác, khi khoa học đặt tên xong cho một loài lan thì nó đã được bày bán công khai trên thị trường từ trước.

Trung bình một loài lan mất 8 năm kể từ khi được công bố đến khi xuất hiện trên thị trường thương mại, nhưng số năm này đã rút ngắn xuống còn 5 năm kể từ sau năm 1981. Thậm chí 18% số loài đã bị đem bán chỉ trong vòng 2 năm sau khi đặt tên. Điển hình như loài D. fuligifera đã bị xuất khẩu trước khi được mô tả chính thức hẳn một năm. Loài D. anthracina chỉ sống ở một khu rừng duy nhất với vỏn vẹn 17 cây trưởng thành, nhưng cũng bị đưa vào vòng buôn bán ngay trong năm được phát hiện.

Ngoài ra, khoảng 10% lượng giao dịch chỉ ghi chung chung là "Dracula sp." mà không có tên loài cụ thể, khiến việc kiểm soát nguồn gốc càng trở nên mờ ịt và đầy nghi vấn.