Cải cách phúc lợi tại Thái Lan: Cân bằng giữa tính bao trùm, công bằng và bền vững

Thẻ Phúc lợi Nhà nước hướng tới bảo đảm công bằng xã hội

Thẻ Phúc lợi Nhà nước (State Welfare Card) của Thái Lan là chương trình hỗ trợ tài chính trực tiếp do Chính phủ nước này triển khai dành cho các đối tượng thu nhập thấp và nhóm dân số dễ bị tổn thương. Đây là một trong những chương trình an sinh xã hội đáng chú ý của Thái Lan, với kinh phí dự kiến khoảng 70 tỷ baht (2,1 tỷ USD) trong giai đoạn 2025 - 2026. Tuy nhiên, nếu chỉ điều chỉnh tiêu chí thụ hưởng mà thiếu cải cách đồng bộ và các giải pháp hỗ trợ người dân thoát nghèo, chương trình khó đạt hiệu quả thực chất.

Theo đó, người sở hữu thẻ được cấp hạn mức tín dụng hàng tháng để mua nhu yếu phẩm, cùng các khoản hỗ trợ chi phí đi lại, điện và nước. Việc xét duyệt dựa trên thu nhập hàng năm, tài sản và dữ liệu hành chính. Tổng mức hỗ trợ tương đương khoảng một nửa chuẩn nghèo hàng tháng chính thức. Năm 2022, có tới 98% người thụ hưởng sử dụng hạn mức được cấp để mua hàng thiết yếu, cho thấy chương trình đáp ứng nhu cầu thiết thực của người dân.

Thẻ Phúc lợi Nhà nước của Thái Lan là chương trình giúp giảm gánh nặng chi phí sinh hoạt, hỗ trợ người dân trước các biến động kinh tế. Ảnh: Nation Thailand

Từ khi triển khai năm 2017 đến đợt cải cách năm 2026, tiêu chí xét duyệt mới chỉ được điều chỉnh một lần. Số người thụ hưởng duy trì ở mức 14 - 15 triệu, cao hơn bốn lần số người sống dưới chuẩn nghèo chính thức. Sự chênh lệch này làm dấy lên lo ngại về sai số bao gồm việc hỗ trợ cả những người không thuộc diện nghèo. Dù tỷ lệ thực tế có thể thấp hơn nếu căn cứ theo ngưỡng thu nhập riêng của chương trình, một số nghiên cứu vẫn đưa ra những ước tính đáng kể.

Trước áp lực ngân sách, Chính phủ Thái Lan công bố các tiêu chí xét duyệt chặt chẽ hơn nhằm hạn chế tình trạng hỗ trợ sai đối tượng và bỏ sót người thực sự cần trợ giúp. Theo đó, những cá nhân sở hữu phương tiện giao thông, có thẻ tín dụng, sở hữu hoặc quản lý doanh nghiệp, nắm giữ cổ phiếu, chứng chỉ quỹ đầu tư hoặc có khoản nợ vượt 100.000 baht (2.990 USD) sẽ bị loại khỏi diện thụ hưởng.

Quy định mới vấp phải nhiều ý kiến trái chiều, nhất là trường hợp cha mẹ bị loại do được con cái kê khai là người phụ thuộc để hưởng khấu trừ thuế thu nhập cá nhân. Trước phản ứng này, Chính phủ bổ sung ngoại lệ đối với ô tô đã sử dụng trên 20 năm và xe máy có tuổi đời trên 15 năm. Đồng thời, nhằm hạn chế sai số loại trừ (exclusion error), tức bỏ sót người nghèo, cơ quan chức năng bổ sung khoảng 5,4 triệu trường hợp từ các cơ sở dữ liệu về nghèo đói và kết quả khảo sát thực địa trước khi áp dụng tiêu chí mới.

Tuy nhiên, giới quan sát chỉ ra rằng, không có phương pháp xác định đối tượng nào đạt độ chính xác tuyệt đối, việc giảm sai số bao gồm có thể làm tăng sai số loại trừ và ngược lại. Ngay cả các công cụ hiện đại như ước tính mức sống gián tiếp (proxy means testing), đối chiếu dữ liệu hành chính, hình ảnh vệ tinh, học máy (machine learning) hay dữ liệu di động cũng không thể loại bỏ hoàn toàn những sai sót này.

Do đó, các chuyên gia cho rằng, Thái Lan cần kết hợp nhiều phương pháp xác định đối tượng, trong đó có tham vấn cộng đồng để phát hiện những trường hợp dễ bị tổn thương mà dữ liệu hành chính bỏ sót. Quy trình xét duyệt cũng cần linh hoạt hơn, với dữ liệu được cập nhật thường xuyên, duy trì cơ chế đăng ký liên tục và đơn giản hóa thủ tục khiếu nại, kể cả đối với người không biết chữ.

Vấn đề này cũng đặt ra yêu cầu lựa chọn giữa chính sách an sinh có mục tiêu và phúc lợi phổ quát. Kinh nghiệm từ hệ thống chăm sóc sức khỏe toàn dân của Thái Lan cho thấy, ưu điểm của mô hình phổ quát khi gần như không có tình trạng bỏ sót đối tượng, qua đó giúp người dân tránh nguy cơ nghèo đói do chi phí điều trị bệnh nghiêm trọng. Tuy nhiên, mô hình này cũng gây áp lực lên các cơ sở y tế công lập, một phần do nhu cầu sử dụng dịch vụ tăng cao, kể cả đối với những trường hợp bệnh nhẹ. Bên cạnh đó, trợ cấp hưu trí xã hội cho người cao tuổi cũng tạo gánh nặng đáng kể cho ngân sách.

Đáng lưu ý, dư địa tài khóa của Thái Lan ngày càng thu hẹp do cơ sở thuế hạn hẹp và các chính sách cắt giảm thuế mang động cơ chính trị. Nợ công được dự báo vượt 70% GDP trong năm tài chính 2028, khiến việc siết chặt điều kiện thụ hưởng trở thành yêu cầu khó tránh khỏi. Dù vậy, mục tiêu xác định chính xác tuyệt đối đối tượng nhận trợ cấp là thiếu thực tế. Thay vì chỉ tập trung vào sàng lọc, Chính phủ cần xác định rõ lĩnh vực nào nên áp dụng phúc lợi phổ quát, lĩnh vực nào phù hợp với hỗ trợ có mục tiêu. Đặc biệt, những chương trình mà việc bỏ sót đối tượng có thể gây hậu quả nghiêm trọng và lâu dài cần ưu tiên cơ chế phổ quát.

Hướng tới hệ thống an sinh bền vững hơn

Chăm sóc và phát triển trẻ em là lĩnh vực cần ưu tiên áp dụng chính sách phúc lợi phổ quát. Tại Thái Lan, khoảng 70% trẻ sơ sinh thuộc nhóm 40% hộ gia đình nghèo nhất, những gia đình có thể không đủ điều kiện bảo đảm sự phát triển toàn diện cho trẻ. Trong bối cảnh dân số già hóa nhanh và quy mô ngày càng thu hẹp, việc bỏ sót dù chỉ một trẻ em cũng có thể gây tổn thất lâu dài đối với chất lượng nguồn nhân lực.

Trong khi đó, áp lực ngân sách khiến việc mở rộng trợ cấp hưu trí xã hội phổ quát trở thành bài toán khó. Một số đề xuất kêu gọi tăng gấp năm lần mức trợ cấp hàng tháng đối với người cao tuổi từ 60 - 70 tuổi. Để cân bằng yêu cầu bảo đảm an sinh với khả năng ngân sách, Thái Lan có thể xem xét mô hình “phổ quát một phần”: duy trì mức trợ cấp phổ quát hiện hành, đồng thời bổ sung hỗ trợ cho những người có hoàn cảnh kinh tế khó khăn thông qua kiểm tra khả năng tài chính (means testing). Cách tiếp cận này vừa bảo đảm mức hỗ trợ cơ bản, vừa tập trung nguồn lực vào nhóm cần trợ giúp nhiều hơn.

Đối với Thẻ Phúc lợi Nhà nước, trợ cấp tiền mặt vẫn là công cụ quan trọng giúp giảm nghèo trước mắt và hạn chế những hệ lụy lâu dài, đặc biệt đối với sự phát triển nguồn nhân lực. Tuy nhiên, chương trình cần tránh bị chi phối bởi các mục tiêu dân túy ngắn hạn. Quy mô hỗ trợ phải được xác định hợp lý, đồng thời nâng cao hiệu quả xác định đối tượng thụ hưởng.

Quan trọng hơn, trợ cấp cần đi đôi với các giải pháp dài hạn nhằm nâng cao năng suất lao động, kỹ năng nghề nghiệp và năng lực khởi nghiệp. Các chương trình đào tạo dành cho người sở hữu thẻ trong giai đoạn 2018 - 2019 từng là hướng đi tích cực, song tỷ lệ tham gia còn rất thấp. Vì vậy, việc khôi phục các chương trình này cần gắn với đổi mới phương thức tổ chức và triển khai.

Thay vì áp dụng cách tiếp cận dựa trên nguồn cung, trong đó cơ quan quản lý chủ động thiết kế các khóa học, Thái Lan cần chuyển sang đào tạo theo nhu cầu của người học và thị trường lao động. Kinh nghiệm từ chương trình SkillsFuture của Singapore và Prakerja của Indonesia có thể là những mô hình tham khảo, giúp người thụ hưởng chủ động lựa chọn khóa học phù hợp với năng lực và cơ hội việc làm, qua đó cải thiện thu nhập và ổn định sinh kế.

Bên cạnh đó, Chính phủ cần tăng cường theo dõi, cập nhật dữ liệu để đánh giá sự thay đổi về hoàn cảnh kinh tế của người thụ hưởng. Những người đã có kỹ năng, việc làm ổn định và thu nhập được cải thiện cần được xem xét điều chỉnh hoặc chấm dứt hỗ trợ theo lộ trình phù hợp. Điều này vừa khuyến khích người dân tự chủ về kinh tế, vừa tạo thêm nguồn lực ngân sách để hỗ trợ những người thực sự khó khăn nhưng vẫn bị bỏ sót.

Cải cách hệ thống phúc lợi của Thái Lan vì vậy không thể chỉ dừng lại ở việc siết chặt tiêu chí xét duyệt và thu hẹp diện thụ hưởng, mà cần kết hợp hài hòa giữa chính sách phúc lợi phổ quát, hỗ trợ có mục tiêu và các chương trình tạo sinh kế bền vững. Mục tiêu không chỉ là xác định đúng đối tượng được trợ cấp, mà quan trọng hơn là giúp người dân nâng cao thu nhập, cải thiện chất lượng cuộc sống và từng bước thoát nghèo bền vững.