Cải cách thể chế, khoa học công nghệ, động lực cho tăng trưởng 2 con số

Tạo đột phá phát triển KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia

Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 01/2026/NQ-CP về nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và dự toán ngân sách nhà nước năm 2026. Nghị quyết được xem là “kim chỉ nam” cho điều hành kinh tế trong năm đầu của Kế hoạch 5 năm 2026–2030, với mục tiêu then chốt là phấn đấu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên, gắn với giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô và các cân đối lớn.

Đây là nghị quyết được ban hành thường niên, với các giải pháp quan trọng nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, như đẩy nhanh giải ngân vốn đầu tư công, phát triển mạnh thị trường trong nước, phối hợp chặt chẽ, linh hoạt giữa các chính sách tài khóa, tiền tệ và các chính sách vĩ mô khác… Nhưng năm nay đổi mới mô hình tăng trưởng được nhấn mạnh rất nhiều.

Khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số là động lực chính để Việt Nam đạt mục tiêu tăng trưởng cao. Ảnh minh họa

Chủ đề điều hành năm 2026 được xác định là: “Kỷ cương trách nhiệm; chủ động hiệu quả; đổi mới sáng tạo; tăng tốc đột phá; tăng trưởng bền vững”.

Nghị quyết 01 nhấn mạnh 5 quan điểm điều hành xuyên suốt, trong đó nổi bật là yêu cầu đổi mới tư duy phát triển, lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính; đồng thời siết chặt kỷ luật, kỷ cương, nâng cao hiệu lực thực thi và phòng, chống tham nhũng, lãng phí.

Một điểm liên quan trực tiếp đến đổi mới mô hình tăng trưởng. Đó là: “Đổi mới căn bản tư duy phát triển, phương thức quản trị và phân bổ nguồn lực; giải quyết hiệu quả các vấn đề trước mắt để tạo đà tăng trưởng, thực hiện các cải cách chiến lược, dài hạn để chuyển đổi mô hình phát triển, lấy khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số làm động lực chính. Phát triển các thành phần kinh tế, kết hợp hiệu quả các nguồn lực cho phát triển”.

Để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số, Chính phủ đề ra 12 nhóm nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu, tập trung vào hoàn thiện thể chế, cải thiện môi trường đầu tư – kinh doanh; thúc đẩy đồng thời các động lực tăng trưởng truyền thống (đầu tư, tiêu dùng, xuất khẩu) và khai thác mạnh các động lực mới.

Đồng thời, chuyển đổi căn bản mô hình tăng trưởng dựa vào năng suất và đổi mới sáng tạo; đặt nâng cao năng suất, chất lượng nguồn nhân lực, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo vào trung tâm của chiến lược phát triển; cơ cấu lại nền kinh tế theo hướng xanh, số, tuần hoàn, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số làm động lực chính, nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả, sức cạnh tranh, tính tự chủ, sức chống chịu của nền kinh tế.

Tập trung đầu tư xây dựng các công trình hạ tầng chiến lược hiện đại, đồng bộ, tạo nền tảng cho năng lực cạnh tranh quốc gia, nhất là các công trình giao thông trọng điểm, hệ thống giao thông trục quốc gia, đường sắt, sân bay quốc tế, cảng biển, năng lượng; thúc đẩy các dự án có tính liên vùng, hạ tầng đô thị lớn, hạ tầng chuyển đổi số; điều chỉnh quy hoạch phù hợp với bối cảnh mới.

Tạo đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; chú trọng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, nhất là trong lĩnh vực chíp, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo; nâng mặt bằng kỹ năng của toàn xã hội.

Nghị quyết 01/NQ-CP không chỉ là kế hoạch hành động cho năm 2026, mà còn mở đường cho một chu kỳ tăng trưởng mới, bền vững và có chiều sâu hơn của nền kinh tế Việt Nam.

Các giải pháp bước đầu cũng đã được chỉ rõ trong Nghị quyết số 01/NQ-CP của Chính phủ, như thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 57-NQ/TW; xây dựng chương trình phát triển các ngành công nghiệp nền tảng, công nghiệp mũi nhọn, công nghiệp chiến lược; triển khai hiệu quả Chiến lược phát triển ngành bán dẫn; nội hàm hóa chiến lược “Make in Vietnam”; ban hành các chính sách ưu đãi đủ mạnh để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D)…

Các tính toán cho thấy, để giai đoạn 2026-2030 đạt tốc độ tăng trưởng 2 con số, các động lực tăng trưởng, bao gồm đất đai, tài nguyên, lao động, xuất khẩu, thị trường trong nước, đầu tư… và TFP, phải được huy động đồng bộ trong khuôn khổ đổi mới sáng tạo, công nghiệp hóa, hiện đại hóa và chuyển đổi số. Trong đó, tỷ lệ đầu tư trên GDP cần vượt ngưỡng 40%, so với mức khoảng 30-35% của giai đoạn trước, cùng với điều kiện Hệ số sử dụng vốn (ICOR) duy trì ở mức khoảng 4,5; năng suất lao động tăng 8,5%/năm (trong khi giai đoạn 2021-2025, chỉ đạt mức tăng năng suất lao động 5,1%, thấp hơn mục tiêu 6,5%); TFP đóng góp trên 5,6 điểm phần trăm trong cơ cấu tăng trưởng…

Nhiều chuyên gia cho rằng, việc chủ động đón đầu các xu hướng toàn cầu về năng lượng tái tạo, kinh tế tuần hoàn và các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe không chỉ giúp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, mà còn góp phần cải thiện chất lượng sống của người dân, tăng cường khả năng chống chịu và tính bền vững của nền kinh tế trước các cú sốc trong tương lai.

Cải cách thể chế, cải thiện môi trường kinh doanh

Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành, địa phương khẩn trương xây dựng kịch bản tăng trưởng theo quý và cả năm 2026, rà soát lại mục tiêu GRDP, chủ động điều chỉnh để bảo đảm đồng bộ với mục tiêu chung.

Song song với Nghị quyết 01, Chính phủ cũng ban hành Nghị quyết số 02/NQ-CP ngày 8/1/2026 về những nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia năm 2026. Đây là quyết sách quan trọng nhằm tháo gỡ khó khăn, khơi thông các điểm nghẽn thể chế và tạo động lực mới cho cộng đồng doanh nghiệp trong bối cảnh mới.

Năm 2025, có hơn 300.000 doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động (tăng trên 30%), tổng số vốn đăng ký đạt trên 6 triệu tỷ đồng (tăng trên 71% so với năm 2024). Trong năm 2025, Trung ương và địa phương đã khởi công, khánh thành 564 công trình, dự án với tổng mức đầu tư trên 5,14 triệu tỷ đồng (tương đương khoảng 40% GDP), trong đó nguồn vốn tư nhân đóng góp 3,84 triệu tỷ đồng (chiếm 74,6%), nguồn vốn Nhà nước 1,3 triệu tỷ đồng (chiếm 25,4%). Điều này cho thấy vai trò của Nhà nước trong việc kích hoạt, dẫn dắt, huy động nguồn lực của xã hội vào đầu tư và phát triển đất nước.

Dù vậy, khu vực doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ, hộ kinh doanh trong một số lĩnh vực vẫn còn nhiều khó khăn, chưa thực sự đáp ứng được yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên mới; việc hỗ trợ, thúc đẩy doanh nghiệp lớn tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu còn chưa đồng đều, chưa mạnh mẽ.

Chính phủ đánh giá, bên cạnh những kết quả đạt được, môi trường kinh doanh vẫn còn những hạn chế, thách thức. Một số chỉ số về phát triển bền vững cải thiện chậm; khó khăn trong tiếp cận vốn, đất đai, hạ tầng; hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp đổi mới sáng tạo chưa đủ mạnh. Thủ tục hành chính dù đã được cải cách nhưng vẫn còn phức tạp; dịch vụ công trực tuyến, kết nối dữ liệu giữa các cơ quan chưa thật sự thông suốt.

Nghị quyết cũng đặt mục tiêu thúc đẩy doanh nghiệp gia nhập và tái gia nhập thị trường, phấn đấu số doanh nghiệp gia nhập và tái gia nhập thị trường năm 2026 tăng khoảng 15-20% so với năm 2025.

Trên cơ sở đó, Nghị quyết 02/NQ-CP xác định cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh là nhiệm vụ trọng tâm, cấp bách, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt, thực chất của các bộ, ngành, địa phương nhằm tháo gỡ rào cản, khơi thông điểm nghẽn về thể chế và thực thi, tạo môi trường đầu tư kinh doanh lành mạnh, bình đẳng cho mọi thành phần kinh tế.

Nghị quyết nhấn mạnh quan điểm chuyển mạnh tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ; hoàn thiện đồng bộ hệ thống pháp luật, bảo đảm minh bạch, ổn định, chi phí tuân thủ thấp, phù hợp thông lệ quốc tế. Cùng với đó là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với kiểm tra, giám sát; đề cao trách nhiệm người đứng đầu; tăng cường kỷ luật, kỷ cương hành chính, phòng chống tham nhũng, lãng phí.

Năm 2026, để đạt được mục tiêu tăng trưởng 2 con số, nhiệm vụ, giải pháp đầu tiên được Thủ tướng nêu ra là tập trung hoàn thiện thể chế pháp luật bảo đảm minh bạch, đồng bộ, công bằng, trọng tâm là pháp luật về đầu tư, kinh doanh để giải phóng sức sản xuất, huy động mọi nguồn lực và tạo động lực mới cho phát triển, biến thể chế từ "điểm nghẽn của điểm nghẽn" thành lợi thế cạnh tranh quốc gia. Nâng cao hiệu quả các loại thị trường; đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, cải thiện môi trường kinh doanh.

Theo nhiều chuyên gia, năm 2026 sẽ là năm các chính sách đột phá đi vào cuộc sống và phát huy hiệu lực. Tuy nhiên, các ý kiến cũng lưu ý, tác động của chính sách có rõ nét và nhanh chóng hay không phụ thuộc chủ yếu vào năng lực tổ chức thực hiện.

Công ty CP Chứng khoán SSI nhận định, triển vọng kinh tế Việt Nam năm 2026 có “thu hoạch sớm” từ cải cách thể chế, với đà cải cách đang được đẩy mạnh và chính sách điều hành ngày càng linh hoạt. Năm 2026 có thể trở thành bước ngoặt đột phá nếu quá trình thực thi được triển khai hiệu quả.

Thảo Nguyên