Cải cách thể chế phải bắt đầu từ vướng mắc của doanh nghiệp

Đây là nội dung được nhiều đại biểu chia sẻ tại hội thảo "Tăng trưởng hai con số - Động lực từ doanh nghiệp" diễn ra ngày 8/7 tại Hà Nội.

Khoảng cách giữa chủ trương và thực thi vẫn còn lớn

Ông Nguyễn Đức Hiển - Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho biết, Kết luận số 18-KL/TW ngày 02/4/2026 của Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, tài chính quốc gia và vay, trả nợ công, đầu tư công trung hạn 5 năm 2026 - 2030 gắn với thực hiện mục tiêu phấn đấu tăng trưởng "2 con số" xác định cải cách một cách thực chất về thể chế và môi trường đầu tư kinh doanh với yêu cầu là cắt giảm toàn diện.

Theo đó, các bộ, ngành cắt giảm tối thiểu khoảng 30% thủ tục hành chính. Các thủ tục thực hiện dự án đầu tư công giảm 30-40% ở cả Trung ương và địa phương.

Ông Nguyễn Đức Hiển - Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương.

Trong thực tế, vừa qua, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các bộ, ngành cũng rất quyết liệt trong thực hiện Kết luận 18 này. Báo cáo công khai của Chính phủ cũng nêu rõ, từ tháng 4 đến tháng 6, Chính phủ đã ban hành 257 văn bản quy phạm pháp luật, ban hành 11 quyết định cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính. Theo ước tính của Chính phủ, riêng Bộ Tài chính đã giảm 53% thời gian, 55% chi phí tuân thủ với chi phí khoảng 23.000 tỷ đồng.

Phát biểu tại hội thảo, ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng thư ký kiêm Trưởng Ban Pháp chế VCCI cho rằng, nhìn lại 40 năm đổi mới có thể thấy mỗi đợt cải cách theo hướng tháo gỡ rào cản, đơn giản hóa thủ tục hành chính và giải phóng nguồn lực đều tạo động lực mạnh mẽ cho khu vực kinh tế tư nhân phát triển.

Khi Nghị quyết 68-NQ/TW được ban hành, cộng đồng doanh nghiệp kỳ vọng đây sẽ là đợt cải cách lớn, tạo động lực mới cho khu vực kinh tế tư nhân. Quyết tâm cải cách của Chính phủ cũng được thể hiện rõ qua hàng loạt động thái cắt giảm điều kiện kinh doanh và thủ tục hành chính.

Ông Tuấn dẫn chứng, khi sửa đổi Luật Đầu tư, số ngành, nghề kinh doanh có điều kiện đã giảm từ 227 xuống còn 198. Hiện Chính phủ tiếp tục đặt mục tiêu cắt giảm thêm 56 ngành, nghề, đưa tổng số xuống còn 142. Chỉ trong thời gian ngắn, Chính phủ đã ban hành 11 nghị quyết liên quan đến cắt giảm điều kiện kinh doanh và thủ tục hành chính.

Những biểu hiện mang tính đối phó như gộp cơ học các ngành, nghề kinh doanh có điều kiện để giảm số lượng cũng đã được Chính phủ kịp thời chấn chỉnh, thể hiện yêu cầu cải cách phải đi vào thực chất.

Tuy nhiên, khoảng cách giữa chủ trương và quá trình triển khai vẫn là thách thức lớn. Theo tổng hợp của VCCI, doanh nghiệp hiện vẫn phản ánh khoảng 900 khó khăn, vướng mắc trong quá trình thực thi.

"Rào cản hiện nay không chỉ là việc cắt giảm chưa triệt để mà còn xuất hiện dưới nhiều hình thức mới", ông Tuấn nói.

Nhiều quy định cũ đã được bãi bỏ nhưng quy định mới chưa kịp ban hành, tạo khoảng trống pháp lý khiến cả doanh nghiệp và cơ quan thực thi đều lúng túng. Bên cạnh đó là tình trạng thiếu thống nhất trong áp dụng pháp luật giữa các địa phương, sự chồng chéo giữa các văn bản quy phạm pháp luật cũng như việc một số điều kiện kinh doanh được "chuyển hóa" thành các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật phức tạp hơn.

"Khi quyết tâm cải cách từ Trung ương đã rất rõ ràng thì điều quan trọng hiện nay là quá trình thực thi ở các cấp phải theo kịp tinh thần đó. Chỉ khi cải cách được triển khai đồng bộ, môi trường kinh doanh mới thực sự thông thoáng và doanh nghiệp mới có điều kiện giải phóng nguồn lực để phát triển", Phó Tổng thư ký VCCI nhấn mạnh.

Không để điều kiện kinh doanh "mọc lại" dưới hình thức khác

Các đại biểu tham gia thảo luận.

Đồng quan điểm, TS Nguyễn Sĩ Dũng - nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội cho rằng, mục tiêu tăng trưởng trên 10% trong giai đoạn 2026-2030 chỉ có thể đạt được khi khu vực kinh tế tư nhân thực sự trở thành động lực chính của nền kinh tế.

Tuy nhiên, doanh nghiệp sẽ khó bứt phá nếu vẫn bị "trói buộc" bởi các điều kiện kinh doanh rườm rà, chồng chéo hoặc biến tướng dưới các hình thức khác.

Ông đặt vấn đề, dù Nghị quyết 68-NQ/TW đã nhấn mạnh yêu cầu cải thiện môi trường đầu tư, nhưng cần nhìn nhận thẳng thắn việc cắt giảm điều kiện kinh doanh đã thực sự hiệu quả hay chưa, hay điều kiện này được bãi bỏ thì lại xuất hiện thêm các quy chuẩn, tiêu chuẩn mới.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Hoài Nam - Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), cho biết cộng đồng doanh nghiệp ghi nhận những nỗ lực của Chính phủ trong cải cách thể chế và tháo gỡ khó khăn.

Dù vậy, quá trình rà soát, sửa đổi các quy định cần có sự tham gia nhiều hơn của doanh nghiệp để bảo đảm việc cắt giảm đi vào thực chất.

"Chúng tôi rất hào hứng khi thấy có nhiều nghị quyết, chỉ đạo về cắt giảm thủ tục, nhưng khi xem xét các văn bản cụ thể thì vẫn còn cảm giác một số nội dung chưa thực sự giải quyết được những vấn đề doanh nghiệp đang gặp phải", ông Nam chia sẻ.

VASEP đã chủ động rà soát các quy định liên quan đến ngành thủy sản và nhận thấy nhiều vướng mắc vẫn chưa được đưa vào quá trình sửa đổi.

Đơn cử, để xuất khẩu một lô hàng thủy sản, doanh nghiệp phải hoàn thiện rất nhiều loại giấy tờ và thủ tục xác nhận. Trong khi các thị trường như châu Âu và Hoa Kỳ yêu cầu chặt chẽ về chống khai thác bất hợp pháp và bảo vệ nguồn lợi biển, hệ thống quy định trong nước lại trải dài từ luật, nghị định đến thông tư, làm phát sinh nhiều thủ tục.

Ông Nam dẫn ví dụ về quy định phân vùng khai thác thủy sản theo Luật Thủy sản năm 2017. Trên thực tế, có những tàu đủ điều kiện hoạt động xa bờ nhưng loại hải sản khai thác lại phù hợp với vùng biển khác. Khi doanh nghiệp thu mua nguyên liệu từ ngư dân, dù đã kiểm tra đầy đủ điều kiện nhưng đến khâu hoàn thiện hồ sơ xuất khẩu vẫn gặp vướng mắc, khiến nhiều lô hàng không thể hoàn tất thủ tục đúng thời gian.

Đại diện lĩnh vực bất động sản, ông Lê Hoàng Châu - Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP Hồ Chí Minh (HoREA), đề xuất tiếp tục cắt giảm điều kiện kinh doanh theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, đồng thời xây dựng quy trình thực hiện rõ ràng để doanh nghiệp dễ áp dụng.

Ông cũng kiến nghị tiếp tục phân cấp mạnh hơn cho địa phương, đặc biệt là cấp xã, song lưu ý cần bổ sung nguồn nhân lực có chuyên môn để tránh quá tải.

Theo ông Châu, một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay là giai đoạn hồ sơ chưa được cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận chính thức. Nhiều hồ sơ bị trả đi trả lại nhiều lần nhưng không xác định được cơ quan chịu trách nhiệm, khiến doanh nghiệp mất nhiều thời gian và chi phí.

Ở góc độ xây dựng thể chế, ông Phan Đức Hiếu - Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, cho rằng cải cách thể chế là quá trình liên tục, không thể làm một lần là xong.

Theo ông, thách thức đầu tiên là chuyển hóa các chủ trương, định hướng thành quy định pháp luật cụ thể mà vẫn bảo đảm tinh thần kiến tạo, không phát sinh thêm giấy phép con hoặc điều kiện kinh doanh mới.

Thách thức thứ hai nằm ở khâu thực thi, khi cùng một quy định pháp luật nhưng mỗi địa phương lại áp dụng theo cách khác nhau.

Để khắc phục tình trạng này, ông đề xuất nghiên cứu hợp nhất các văn bản quy phạm pháp luật theo hướng giảm chồng chéo giữa các luật, đồng thời ban hành các nghị định hướng dẫn thống nhất cho những vấn đề liên quan nhiều lĩnh vực thay vì mỗi luật có một nghị định riêng.

Đặc biệt, ông Hiếu kiến nghị thành lập một Tổ công tác đặc biệt có thẩm quyền tiếp nhận, xử lý trực tiếp các vướng mắc của doanh nghiệp và người dân trong quá trình thực hiện điều kiện kinh doanh.

"Bài học từ 20 năm cải cách cho thấy, khi cắt giảm điều kiện kinh doanh phải có cơ chế kiểm soát chặt chẽ để tránh tình trạng những điều kiện đã cắt giảm lại xuất hiện dưới hình thức khác", ông Phan Đức Hiếu nêu.