Cải thiện hạ tầng pháp lý: Nền móng cho năng lực cạnh tranh doanh nghiệp

Hạ tầng pháp lý quyết định không gian phát triển của doanh nghiệp

Thực tiễn phát triển kinh tế tại nhiều quốc gia cho thấy doanh nghiệp lớn không chỉ được tạo ra từ vốn, công nghệ hay thị trường mà còn được hình thành trên nền tảng của một môi trường thể chế ổn định, minh bạch và có khả năng dự báo cao. Một quốc gia có thể có hàng trăm nghìn doanh nghiệp nhưng vẫn thiếu những doanh nghiệp đủ quy mô để dẫn dắt nền kinh tế nếu thiếu một hạ tầng pháp lý đủ mạnh. Khi doanh nghiệp không có đủ niềm tin để đầu tư dài hạn, rất khó hình thành các tập đoàn tư nhân có khả năng cạnh tranh ở tầm khu vực và quốc tế. Vì vậy, hạ tầng pháp lý không chỉ là công cụ quản lý nhà nước mà còn là nền tảng quan trọng để hình thành các doanh nghiệp đầu đàn, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ đến từ năng lực nội tại hay áp lực hội nhập mà còn xuất phát từ những điểm nghẽn trong hệ thống thể chế và quá trình thực thi pháp luật.

Trong thực tiễn, doanh nghiệp phải thực hiện đồng thời nhiều thủ tục liên quan đến đầu tư, đất đai, xây dựng, môi trường và phòng cháy chữa cháy. Nhiều dự án đầu tư, bất động sản và hạ tầng tại TP.HCM bị kéo dài nhiều năm do vướng mắc trong quá trình áp dụng pháp luật hoặc xác định nghĩa vụ tài chính về đất đai… và nhiều khó khăn bất ổn khác.

Điều đáng nói là nếu hạ tầng giao thông, logistics và hạ tầng số quyết định tốc độ lưu thông của hàng hóa, dịch vụ và thông tin thì hạ tầng pháp lý quyết định không gian phát triển của doanh nghiệp. Một hệ thống pháp luật minh bạch, ổn định và có khả năng dự báo sẽ giúp doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn, đổi mới công nghệ và mở rộng sản xuất. Ngược lại, sự thiếu thống nhất trong quy định hoặc quá trình thực thi sẽ làm gia tăng rủi ro và chi phí kinh doanh.

Theo lý thuyết chi phí giao dịch của Ronald Coase, một hệ thống pháp luật hiệu quả giúp giảm đáng kể chi phí tìm kiếm thông tin, chi phí tuân thủ và chi phí xử lý tranh chấp. Vì vậy, doanh nghiệp không chỉ cần các chính sách ưu đãi mà quan trọng hơn là một môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và công bằng.

TS. Nguyễn Vinh Huy

Định hướng cải cách và trách nhiệm song phương

Về phía Nhà nước, cải cách thể chế cần chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy đồng hành cùng doanh nghiệp; đẩy mạnh cải cách hành chính thực chất, đơn giản hóa thủ tục, liên thông dữ liệu và nâng cao trách nhiệm của cơ quan thực thi. Tập trung trực diện vào những điểm nghẽn đang làm gia tăng chi phí và rủi ro cho doanh nghiệp có thể nói đến như phải xử lý dứt điểm tình trạng chồng chéo pháp luật bằng cách rà soát, hợp nhất và chuẩn hóa các quy định liên quan đến đầu tư, đất đai, xây dựng, môi trường theo nguyên tắc một dự án - một quy trình - một đầu mối chịu trách nhiệm.

Song song đó, cần thiết lập cơ chế đảm bảo tính ổn định và khả năng dự báo của chính sách. Mọi thay đổi lớn liên quan đến thuế, đất đai, đầu tư, điều kiện kinh doanh cần có lộ trình rõ ràng, đánh giá tác động đầy đủ và cơ chế tham vấn thực chất với cộng đồng doanh nghiệp. Chính sách không thể thay đổi theo chu kỳ ngắn, càng không thể thay đổi theo cách “hồi tố” làm phá vỡ kế hoạch đầu tư dài hạn.

Cần chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm có trọng tâm. Trách nhiệm cá nhân của cán bộ xử lý hồ sơ phải được xác lập rõ ràng, gắn với thời hạn giải quyết bắt buộc và cơ chế đánh giá độc lập. Đi kèm với đó là cơ chế bảo vệ cán bộ dám làm, dám chịu trách nhiệm, để khắc phục tâm lý né tránh, đùn đẩy đang làm tắc nghẽn quá trình thực thi.

Cần đẩy nhanh xây dựng hạ tầng số của hệ thống pháp lý. Toàn bộ quy trình thủ tục phải được số hóa, liên thông dữ liệu giữa các cơ quan, tiến tới một nền hành chính vận hành trên dữ liệu thay vì hồ sơ giấy. Cơ sở dữ liệu về đất đai, quy hoạch, đầu tư, doanh nghiệp cần được công khai, cập nhật theo thời gian thực để giảm chi phí tìm kiếm thông tin và rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp.

Cần phát triển các thiết chế hỗ trợ thị trường như hệ thống tòa án kinh tế, trọng tài thương mại, cơ chế giải quyết tranh chấp nhanh và hiệu quả. Một môi trường pháp lý tốt không chỉ ở khâu cấp phép mà còn ở khả năng bảo vệ quyền tài sản và xử lý tranh chấp minh bạch, chi phí thấp.

Cốt lõi của cải cách không nằm ở việc ban hành thêm bao nhiêu quy định, mà ở việc làm cho hệ thống pháp lý trở nên đơn giản hơn, minh bạch hơn và đáng tin cậy hơn. Khi chi phí tuân thủ giảm xuống và niềm tin được củng cố, doanh nghiệp sẽ tự mở rộng đầu tư, và đó mới là động lực bền vững nhất cho tăng trưởng.

Về phía doanh nghiệp. Trong nền kinh tế hiện đại, năng lực cạnh tranh không còn là cuộc đua của từng doanh nghiệp riêng lẻ mà là cuộc đua của cả hệ sinh thái doanh nghiệp. Vì vậy, hạ tầng pháp lý không chỉ bao gồm các quy định pháp luật mà còn phải tạo điều kiện để hình thành các cụm ngành, các chuỗi liên kết và các hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Một doanh nghiệp đơn lẻ có thể mạnh, nhưng một hệ sinh thái doanh nghiệp liên kết hiệu quả sẽ tạo ra sức cạnh tranh bền vững hơn cho nền kinh tế. Đây cũng là hướng đi mà nhiều quốc gia phát triển đã lựa chọn để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay.

Để doanh nghiệp thực sự phát triển bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh trong giai đoạn hiện nay, cần quan tâm nhiều hơn đến việc xây dựng và hoàn thiện hạ tầng pháp lý.

Trong bối cảnh dòng vốn đầu tư toàn cầu ngày càng ưu tiên các quốc gia có môi trường kinh doanh minh bạch và ổn định, hạ tầng pháp lý không chỉ là công cụ quản lý nhà nước mà còn là một lợi thế cạnh tranh quốc gia. Hoàn thiện hạ tầng pháp lý chính là hoàn thiện nền móng cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp và của nền kinh tế Việt Nam.

(*) Chủ tịch sáng lập Hệ thống Luật Thịnh Trí;
Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP.HCM;
Chủ tịch hội Doanh nghiệp trung tâm Sài Gòn