Cân bằng giữa bảo tồn di sản và phát triển kinh tế

 TS Lê Anh Tuấn, Phó Phân viện trưởng Phân viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch miền Trung.

TS Lê Anh Tuấn, Phó Phân viện trưởng Phân viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch miền Trung nhận định về vai trò quan trọng của NQ 80, đặc biệt khi soi chiếu với đô thị văn hóa di sản như Huế.

NQ 80 xác định văn hóa và con người là nền tảng nội sinh, động lực cho phát triển bền vững. Từ góc nhìn nghiên cứu chiến lược tại miền Trung, theo ông, điểm mới quan trọng nhất của tư duy này là gì?

Việc coi văn hóa là “hệ điều tiết” thể hiện vai trò chủ động, kiểm soát và cân bằng hệ giá trị chuẩn mực, giúp kinh tế tăng trưởng mà không làm tổn hại đến nền tảng tinh thần hay môi trường. Đối với miền Trung, vùng đất có xuất phát điểm kinh tế thấp, chịu nhiều thiên tai nhưng giàu di sản, văn hóa biển đảo và tộc người, NQ 80 mang giá trị giải phóng tư duy đặc biệt.

Với Huế, nếu Nghị quyết 54-NQ/TW mở ra “cánh cửa” thể chế đô thị, thì NQ 80 chính là “chìa khóa” khai phóng nguồn lực văn hóa, giải bài toán cân bằng giữa bảo tồn di sản và phát triển kinh tế.

Tư duy “phát triển bằng văn hóa” đòi hỏi sự chuyển đổi từ quản lý ngành đơn lẻ sang tư duy hệ thống của toàn bộ bộ máy chính quyền. Các địa phương cần thay đổi chính sách trên 4 phương diện: Kinh tế - chuyển từ phát triển dựa vào tài nguyên thô sang “kinh tế di sản” và công nghiệp sáng tạo; Đô thị - chuyển từ quy hoạch khu công nghiệp truyền thống sang ưu tiên đô thị di sản, thành phố sáng tạo; Du lịch - chuyển từ “tham quan thuần túy” sang “trải nghiệm và sáng tạo”, hình thành chuỗi giá trị di sản sống; Giáo dục - xem con người là chủ thể sáng tạo giá trị thay vì chỉ là lực lượng lao động thuần túy.

Nhiều địa phương, trong đó có Huế, sở hữu tài nguyên di sản phong phú nhưng giá trị kinh tế tạo ra chưa tương xứng. Theo ông, đâu là nguyên nhân sâu xa của thực trạng này?

Huế sở hữu mật độ di sản hàng đầu cả nước với tám danh hiệu cấp quốc tế. Tuy nhiên, mức đóng góp của di sản vào GRDP và khả năng tạo việc làm bền vững vẫn còn khiêm tốn. Nguồn thu chủ yếu dừng ở vé tham quan, sản phẩm dịch vụ thiếu hàm lượng sáng tạo và chưa phát triển mạnh kinh tế đêm hay công nghiệp văn hóa.

Nguyên nhân không nằm ở bản thân di sản, mà mang tính hệ thống từ tư duy quản trị, thể chế đến nguồn nhân lực; tâm lý hoài cổ và tư duy quản lý an toàn; xã hội Huế trân trọng chiều sâu lịch sử, e dè trước các mô hình phát triển mới. Sự cẩn trọng này là cần thiết giúp bảo lưu tốt di sản nhưng cũng tạo rào cản cho sự đột phá.

Nếu nhìn Huế dưới góc độ nghiên cứu phát triển, ông có đồng tình rằng điểm nghẽn lớn nhất là thiếu cơ chế chuyển hóa “Tài nguyên → Nguồn lực → Giá trị phát triển”?

Nhận định này hoàn toàn chính xác. Quá trình biến văn hóa thành động lực kinh tế vận hành qua chuỗi 3 nấc: Tài nguyên văn hóa, vốn văn hóa, giá trị phát triển. Huế làm rất tốt khâu bảo tồn tài nguyên, nhưng bị tắc nghẽn ở bước trung gian: Biến tài nguyên thành “vốn văn hóa”. Mắt xích yếu nhất hiện nay chính là nút thắt thể chế và nguồn lực sáng tạo.

Do thiếu khung pháp lý riêng cho kinh tế di sản, các hoạt động hợp tác công - tư, nhượng quyền khai thác không gian di sản đều đụng trần pháp lý. Nhà nước vừa gánh nặng ngân sách, vừa không giải phóng được nguồn vốn tư nhân. Thiếu hệ sinh thái sáng tạo và doanh nhân văn hóa, tài nguyên di sản chưa thể “nhào nặn” qua công nghệ và thiết kế đương đại để tạo thành thương phẩm.

Để tháo gỡ điểm nghẽn của điểm nghẽn, Huế cần thực hiện 3 giải pháp đột phá: Chuyển mạnh tư duy sang “bảo tồn thích ứng”, tạo hành lang pháp lý mở cho di sản tham gia vào thị trường; Xây dựng cơ chế thử nghiệm (Sandbox) và thí điểm PPP trong quản trị, vận hành dịch vụ di sản; Ban hành chính sách đãi ngộ đặc thù để thu hút nhân tài sáng tạo, thành lập các Quỹ ươm tạo doanh nghiệp văn hóa.

Vậy, để tạo ra chuyển biến thực chất cho Huế trong 5 - 10 năm tới, theo ông, hướng khởi đầu mang tính nền tảng nào nên được ưu tiên hàng đầu?

Ưu tiên nền tảng nhất trong 5 - 10 năm tới là Huế phải chủ động đề xuất thí điểm Sandbox cho kinh tế di sản gắn với PPP. Đó là “hành lang pháp lý đặc thù tạm thời” cho phép thử nghiệm các mô hình kinh doanh, dịch vụ và phương thức hợp tác mới trên nền tảng di sản mà luật pháp hiện hành chưa có quy định hoặc đang bị “vướng trần”. Đây là chìa khóa giải tỏa “nỗi sợ trách nhiệm” của nhà quản lý và nỗi lo “thương mại hóa di sản” của cộng đồng. Nhà nước giữ quyền sở hữu tuyệt đối và giám sát chuyên môn; tư nhân đóng góp vốn, công nghệ và năng lực vận hành.

Để bảo đảm an toàn tuyệt đối cho di sản, theo tôi, Sandbox cần vận hành theo 3 nguyên tắc khống chế rủi ro. Đầu tiên là khoanh vùng phạm vi và lĩnh vực thử nghiệm: Không thử nghiệm ngay ở vùng lõi nhạy cảm mà chọn các di tích cấp thành phố, không gian phụ trợ hoặc di sản phi vật thể. Thử nghiệm nhượng quyền số hóa tài sản di sản, thí điểm cho tư nhân đầu tư, khai thác các không gian sáng tạo/không gian đêm tại các công trình phụ trợ di sản, thử nghiệm các sản phẩm dịch vụ văn hóa cao cấp.

Thứ hai, cần có Hội đồng giám sát liên ngành, tối thiểu gồm bốn bên: Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, UBND tỉnh/thành phố); các chuyên gia bảo tồn di sản (UNESCO, các nhà nghiên cứu); chuyên gia kinh tế - luật sư sở hữu trí tuệ; và đại diện cộng đồng địa phương.

Thứ ba, xây dựng bộ tiêu chí đánh giá tác động định kỳ, từ đó kịp thời chấn chỉnh, rút kinh nghiệm trước khi quyết định nhân rộng hoặc dừng lại.

Từ đó, việc đưa Sandbox vào vận hành PPP kinh tế di sản chính là bước đi mang tính “kích hoạt” toàn bộ hệ sinh thái sáng tạo Huế trong 5 - 10 năm tới. Cơ chế Sandbox gắn với cơ chế PPP trong mối tương tác thúc đẩy và hỗ trợ, hai cơ chế này sẽ giải quyết những “nút thắt” cho kinh tế di sản Huế đang gặp khó khăn về nguồn vốn, những rào cản về thủ tục pháp lý trong liên doanh, liên kết khai thác vận hành các không gian di sản để làm dịch vụ văn hóa cao cấp.