Cận cảnh mộ cổ nghìn năm ở Ninh Bình

Hiện nay, Bảo tàng tỉnh Ninh Bình (cơ sở 1) đang lưu giữ và trưng bày hiện vật ngôi mộ gạch Gia Thủy có niên đại thế kỷ III sau Công nguyên để phục vụ du khách tham quan.

Theo thông tin từ bảo tàng, vào tháng 12/2019, trong khi đào đất xây dựng thêm phòng học trong khuôn viên Trường Tiểu học xã Gia Thủy, huyện Nho Quan (nay là xã Gia Tường, tỉnh Ninh Bình), công nhân lái máy xúc đã phát lộ một công trình kiến trúc gạch cổ.

Các nhà khảo cổ, chuyên gia khai quật mộ gạch Gia Thủy năm 2020. Ảnh: Bảo tàng cung cấp.

Sau khi phát hiện, chính quyền địa phương đã báo cáo lên các cấp có thẩm quyền và ngành văn hóa để khảo sát hiện trường. Kết quả đánh giá bước đầu xác định đây là công trình kiến trúc mộ gạch (loại hình xuất hiện ở Việt Nam từ thế kỷ I đến thế kỷ X).

Tháng 2/2020, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Ninh Bình phối hợp với Viện Khảo cổ học tiến hành khai quật khẩn cấp ngôi mộ vừa xuất lộ. Ngôi mộ nằm trên một gò đất cổ, cách sông Bôi khoảng 550m về phía Đông.

Cấu trúc huyệt mộ có hình chữ nhật, chia làm 3 phần tiền thất, trung thất và hậu thất (tiền thất là nơi đặt đồ tùy táng, hậu thất đặt thi hài). 

Cấu trúc huyệt mộ có hình chữ nhật. Trước cửa mộ ở hướng bắc có rãnh đào dốc làm đường xuống mộ (mộ đạo) đã được lấp lại bằng đất phù sa cát mịn màu xám, rất mềm. Mộ đạo có hình thang cân với mặt trên rộng 1,68m, mặt dưới rộng 1,44m và cao 0,7m.

Mộ gạch có mặt bằng kiến trúc hình chữ nhật, có mái vòm (theo phong cách mộ người Hán), gồm 3 phần: tiền thất, trung thất và hậu thất (tiền thất là nơi đặt đồ tùy táng, hậu thất đặt thi hài). Hướng mộ theo trục Bắc - Nam, cửa mộ quay về hướng Bắc. Thân mộ xếp một hàng gạch dọc, cửa chính xếp 3 hàng và cửa hậu thất gồm 2 hàng gạch.

Mộ có mái vòm (theo phong cách mộ người Hán).

Quá trình khai quật xác định ngôi mộ đã nhiều lần bị xâm phạm do nạn đào trộm đồ và các công trình xây dựng hiện đại. Vật liệu xây mộ là gạch hình chữ nhật và gạch múi bưởi màu đỏ sẫm loang vân vàng nhạt. Trong đó, gạch chữ nhật dùng để lát nền và xây tường, còn gạch múi bưởi được sử dụng để xây cuốn vòm.

Đáy mộ được lát bằng các viên gạch bìa hình chữ nhật, dốc nhẹ từ trong ra ngoài và chia thành hai cấp: nền hậu thất cao hơn nền tiền thất một cấp bằng độ dày của một viên gạch.

Khai quật mộ xác định đã nhiều lần bị xâm phạm do nạn đào trộm đồ và các công trình xây dựng hiện đại.

Đồ tùy táng trong mộ đã bị thất lạc nhiều. Những hiện vật còn lại gồm: 1 gương đồng, 1 chậu đồng đã mủn nát, 1 hạt cườm bằng vàng, 3 hạt cườm bằng đá ngọc cùng nhiều đồ gốm men, đồ sành bị vỡ nát.

Từ cấu trúc ngôi mộ và các đồ tùy táng thu thập được, bước đầu các nhà khảo cổ nhận định ngôi mộ có niên đại vào thế kỷ III sau Công nguyên. Cấu trúc mặt bằng phân chia thành các không gian riêng biệt để đặt thi hài và đồ tùy táng mang đặc trưng phổ biến của loại hình mộ gạch thời Hán.

Bước đầu các nhà khảo cổ nhận định ngôi mộ có niên đại vào thế kỷ III sau Công nguyên. 

Tuy không còn hài cốt nhưng dựa vào kích thước của gò, quách mộ và đồ tùy táng còn lại, các nhà nghiên cứu dự đoán chủ nhân ngôi mộ là người có địa vị cao trong xã hội như quan lại, quý tộc người Hán, hoặc thuộc tầng lớp quan lại, quý tộc của cư dân bản địa chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa Hán.

Ngoài ra, vào năm 2020, các nhà khảo cổ cũng đã khai quật một ngôi mộ gạch khác (vốn được phát hiện từ năm 2002 khi người dân xây dựng công trình dân dụng). Mộ này nằm cách ngôi mộ thứ nhất khoảng 30m, cũng có cấu trúc hình chữ nhật và mái vòm.

Chủ nhân ngôi mộ là người có địa vị cao trong xã hội như quan lại, quý tộc người Hán hoặc thuộc tầng lớp quan lại, quý tộc của cư dân bản địa chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa Hán.

Kết quả nghiên cứu di tích mộ gạch Gia Thủy là những phát hiện quan trọng, góp phần làm rõ hơn lịch sử vùng đất Ninh Bình trong 10 thế kỷ đầu Công nguyên, đồng thời cung cấp thêm nhiều dữ liệu khoa học về loại hình mộ gạch giai đoạn này ở miền Bắc Việt Nam.

Mộ gạch Gia Thủy là những phát hiện quan trọng, góp phần làm rõ hơn lịch sử vùng đất Ninh Bình trong 10 thế kỷ đầu Công nguyên.

Chiếc gương đồng tùy táng được phát hiện khi khai quật mộ gạch. Ảnh: Bảo tàng cung cấp.

Loại gạch chữ nhật dùng để lát nền và xây tường của mộ.