Cần 'chiếc áo rộng hơn' cho những mô hình đặc thù mới ở Việt Nam

Trong báo cáo chuyên đề phát hành vào hạ tuần tháng 2/2026 về mô hình khu thương mại tự do (Free Trade Zone – FTZ), Bộ phận phân tích thuộc Công ty chứng khoán VnDirect nhận định việc thí điểm FTZ từ năm 2026 như một bàn đạp giúp Việt Nam mở rộng không gian đầu tư tới các nhà đầu tư FDI có tầm nhìn dài hạn.

Phải nâng cấp thể chế trước

Theo VnDirect, giờ là lúc mô hình FTZ từ ý tưởng thành thử nghiệm trên thực địa. Trong năm 2026, FTZ được kỳ vọng sẽ đẩy mạnh vận hành, đóng vai trò như một “không gian thử nghiệm” cho cách tiếp cận thương mại mới, thu hút FDI thế hệ mới và tăng cường hợp tác với các tập đoàn đã xem Việt Nam là cứ điểm ASEAN hoặc APAC (châu Á - Thái Bình Dương).

Với mô hình đặc thù mới ở Việt Nam như khu thương mại tự do (FTZ) rất cần “chiếc áo rộng hơn” để vươn mình, trong đó thể chế phải nâng cấp trước.

Tuy vậy, các chuyên gia phân tích lưu ý là cần “chiếc áo rộng hơn” để mô hình mới như FTZ vươn mình. Trong đó, nên hướng tới định hướng mới: Thể chế nâng cấp trước, mô hình phát triển sau. Hành lang pháp lý này mở ra dư địa để Việt Nam thử nghiệm các mô hình đặc thù có mức độ tích hợp và linh hoạt cao hơn nhiều so với khu công nghiệp truyền thống.

Bởi lẽ, giá trị cốt lõi của mô hình đặc thù mới như FTZ không chỉ nằm ở ưu đãi thuế, mà ở việc tạo ra một không gian hải quan và logistics đặc thù, nơi hàng hóa có thể vào – xử lý – phân loại – tái xuất với tốc độ cao. Nên biết rằng, trong thương mại quốc tế, tốc độ chính là lợi thế cạnh tranh.

“Một FTZ được thiết kế hiệu quả nhằm giải quyết hai nút thắt lớn trong hoạt động sản xuất – kinh doanh: Nới lỏng các ràng buộc về tài chính và tạo ra sự quần tụ công nghiệp. Khi không gian quần tụ này được hình thành, bên cạnh các ưu đãi về thuế quan, nhiều chi phí vận hành khác cũng được cắt giảm nhờ chuỗi giá trị được tổ chức liền mạch và bài bản hơn”, phía VnDirect chỉ rõ.

Không chỉ vậy, FTZ là mảnh ghép quan trọng giúp mô hình trung tâm tài chính quốc tế (IFC) ở Việt Nam vận hành thực chất. Việc triển khai song hành FTZ và IFC cho phép mở rộng đồng thời nền kinh tế thực và hạ tầng tài chính. FTZ tạo ra dòng thương mại và nhu cầu tài chính xuyên biên giới. Chính quy mô giao dịch này là nền tảng để IFC thu hút các định chế quốc tế.

Tại Tp.HCM, mô hình Trung tâm Tài chính quốc tế (VIFC – HCMC) đã chính thức ra mắt hồi trung tuần tháng 2/2026 và bắt đầu cho thấy chiều hướng tích cực khi có rất nhiều nhà đầu tư nước ngoài bày tỏ sự quan tâm đến việc tham gia đầu tư vào Việt Nam thông qua mô hình này.

Theo Ts. Nguyễn Tuấn Anh, chuyên gia kinh tế, việc phát triển mô hình trung tâm tài chính quốc tế cần tăng cường hoàn thiện khung pháp lý để đảm bảo đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và bảo vệ nhà đầu tư. Đây là yếu tố then chốt để xây dựng lòng tin và thu hút các tổ chức tài chính quốc tế.

Hiện tại, để xây dựng thành công mô hình đặc thù mới như trung tâm tài chính quốc tế, Nhà nước đã có lộ trình cụ thể nhằm tạo ra nền tảng pháp lý rõ ràng và đồng bộ hơn. Từ nay đến năm 2030 Việt Nam sẽ ban hành và thực hiện nhiều nhóm chính sách phù hợp với thông lệ quốc tế, phù hợp với điều kiện Việt Nam và cần áp dụng ngay. Đồng thời thí điểm các nhóm chính sách thông dụng tại các trung tâm tài chính lớn trên thế giới, nhưng cần có lộ trình áp dụng để phù hợp với thực tế tại Việt Nam.

Riêng đối với việc Chính phủ yêu cầu triển khai thí điểm sàn giao dịch tài sản mã hóa trước ngày 28/2/2026, Ts. Nguyễn Nhật Minh, chuyên gia ngành kinh doanh trên ứng dụng blockchain thuộc Đại học RMIT, cho rằng điều này gửi đi một thông điệp rõ ràng: Thị trường tài sản mã hóa cần nhanh chóng bước vào khuôn khổ.

Bởi lẽ, chỉ có bước vào khuôn khổ mới bảo vệ hàng triệu nhà đầu tư trước mô hình đặc thù mới như sàn giao dịch tài sản mã hóa. Điều đó cũng cần thận trọng để xây dựng chuẩn mực vận hành và chính sách thuế hợp lý, và cần cơ chế thí điểm để kiểm chứng năng lực vận hành trước khi mở rộng.

Xóa vùng xám pháp lý

Nên nhắc lại, đối với thị trường tài sản mã hóa (crypto), quy trình cấp phép và vận hành được cụ thể hóa qua Quyết định 96/QĐ-BTC của Bộ Tài chính vào ngày 20/1/2026, từ đó tạo hành lang pháp ý đầu tiên cho một thị trường mà lâu nay chủ yếu dựa trên hoạt động giao dịch ở nước ngoài. Gần đây, với Nghị quyết số 23 về phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 1/2026, Chính phủ đã yêu cầu triển khai thí điểm sàn giao dịch tài sản mã hóa trước ngày 28/2/2026.

Theo Ts. Nguyễn Nhật Minh, điều quan trọng là xóa vùng xám pháp lý bằng việc đưa ra phạm vi thí điểm rõ ràng, gồm chào bán/phát hành, tổ chức thị trường giao dịch và cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa, có phân vai cơ quan quản lý và trách nhiệm công bố thông tin.

Bên cạnh đó, không thể không nhắc đến Nghị quyết số 05/2025/NQ-CP được ban hành hồi tháng 9/2025. Nghị quyết của Chính phủ xác lập chương trình thí điểm thị trường tài sản mã hóa kéo dài 5 năm, dựa trên các nguyên tắc như thận trọng, có kiểm soát, minh bạch, bảo vệ nhà đầu tư.

Tiến sĩ Minh đánh giá cao vai trò “mở đường” của Nghị quyết 05, góp phần tháo gỡ năm nút thắt lớn. Đầu tiên là xóa vùng xám pháp lý bằng việc đưa ra phạm vi thí điểm rõ ràng, gồm chào bán/phát hành, tổ chức thị trường giao dịch và cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa, có phân vai cơ quan quản lý và trách nhiệm công bố thông tin.

Thứ hai là thiết lập mô hình các tổ chức trung gian được cấp phép. Bộ Tài chính được giao cấp phép cho các nhà cung cấp dịch vụ như tổ chức thị trường giao dịch, tự doanh, lưu ký, nền tảng phát hành. Đây là nền móng để chuẩn hóa lưu giữ tài sản, đối soát và quản trị rủi ro.

Thứ ba, nghị quyết tạo kênh an toàn cho nhà đầu tư đưa tài sản mã hóa vào hệ thống lưu ký trong nước. Sau sáu tháng kể từ khi có tổ chức được cấp phép đầu tiên, giao dịch ngoài hệ thống có thể bị xử lý vi phạm. Điều này tạo động lực mạnh để thị trường “đi vào luồng”.

Thứ tư là gỡ nút thắt rủi ro lừa đảo. Nghị quyết yêu cầu thông tin công bố phải chính xác, không gây hiểu nhầm. Chỉ tổ chức được cấp phép mới được cung cấp dịch vụ và quảng cáo/tiếp thị liên quan đến tài sản mã hóa.

Cuối cùng, nghị quyết đặt nguyên tắc giao dịch/thanh toán bằng VND, yêu cầu tuân thủ các quy định liên quan phòng chống rửa tiền, an toàn thông tin/an ninh mạng, và tạm thời áp chính sách thuế tương tự chứng khoán cho đến khi có chính sách riêng.

Theo Ts. Minh, đây là những bước khai mở mà Việt Nam buộc phải có nếu muốn hình thành một thị trường tài sản mã hóa minh bạch. Ông cũng nhấn mạnh: Chúng ta nên ưu tiên làm nền an toàn trước khi mở rộng sản phẩm, tức là làm “két sắt và hàng rào” trước rồi mới mở “chợ”.

Thế Vinh