'Cần chọn lọc nhân tài từ bậc phổ thông để đào tạo tinh hoa về trí tuệ nhân tạo'
Chuyên gia về AI tại Đại học Bách khoa Hà Nội cho rằng Việt Nam muốn có lực lượng tinh hoa trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), cần phát hiện và bồi dưỡng tài năng trẻ từ bậc phổ thông.
Sau nhiều năm nghiên cứu và triển khai các dự án về trí tuệ nhân tạo (AI), PGS.TS Nguyễn Phi Lê, quyền Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI4LIFE), Đại học Bách khoa Hà Nội, cho rằng Việt Nam muốn phát triển và làm chủ AI thì cần tăng tốc đào tạo nguồn nhân lực làm việc trong lĩnh vực này.
Tuy nhiên, theo bà, không thể đợi đến bậc đại học mới bắt đầu đào tạo chuyên sâu, bởi khi đó có thể đã bỏ lỡ “khoảng thời gian vàng” của nhiều học sinh có tố chất, có thể trở thành nhân tài trong lĩnh vực AI sau này.
Chuẩn bị từ sớm để không lỡ nhịp cuộc đua AI
Theo PGS.TS Lê, chương trình đại học của các ngành kỹ thuật tại Việt Nam kéo dài 4 năm. Nếu dồn toàn bộ kiến thức nền tảng và chuyên sâu về AI vào 4 năm đại học thì khó đảm bảo đủ độ sâu.
“AI không chỉ là lập trình mà còn đòi hỏi nền tảng vững chắc về toán học, đặc biệt là xác suất - thống kê, đại số tuyến tính, giải tích. Những mảng kiến thức này nếu được chuẩn bị từ cuối cấp 2 và những năm cấp 3, học sinh sẽ có lợi thế rất lớn khi bước vào đại học”, bà Lê nói.
Ngoài ra, theo bà, AI không đơn thuần là một phần của Tin học. Nhiều học sinh giỏi lập trình thi đấu chưa chắc đã phù hợp với AI, bởi lĩnh vực này đòi hỏi tư duy mô hình hóa và nền tảng toán học sâu, khác với tư duy giải bài toán thuật toán thuần túy. Vì vậy, học sinh muốn theo đuổi AI chuyên sâu cần được định hướng và đào tạo bài bản từ bậc phổ thông.
PGS.TS Nguyễn Phi Lê, quyền Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Ứng dụng Trí tuệ nhân tạo, Đại học Bách khoa Hà Nội. Ảnh: NVCC
Bà Lê cho biết tại một số quốc gia, học sinh trung học đã được học về xác suất, toán rời rạc, thậm chí tiếp cận lập trình Python và những bài toán AI ở mức cơ bản. Nhờ chuẩn bị sớm, khi vào đại học, các em có thể nhanh chóng bắt nhịp với học máy, xây dựng mô hình thay vì chỉ sử dụng AI như một công cụ.
Do đó, bà cho rằng ở Việt Nam cần sớm phát hiện học sinh có tố chất toán học, tư duy logic, kỹ năng lập trình và đặc biệt là niềm yêu thích AI. Nếu không được định hướng từ sớm rằng ngoài việc sử dụng AI, mình còn có thể tự huấn luyện và thiết kế mô hình, các em dễ đi theo “lối mòn” và bỏ lỡ cơ hội nghiên cứu chuyên sâu.
Đào tạo tinh hoa AI cần có chương trình riêng
Hiện nay, Bộ GD-ĐT đã bắt đầu thí điểm dạy AI từ bậc phổ thông. Tuy nhiên, bà Lê cho rằng, đào tạo đại trà và đào tạo tinh hoa là hai hướng khác nhau.
Việc đào tạo đại trà giúp học sinh hiểu AI là gì, cách sử dụng sao cho an toàn. Nhưng để trở thành nhà nghiên cứu hay chuyên gia AI, các em cần được đào tạo chuyên sâu, hiểu bản chất toán học của AI, có nền tảng về xác suất thống kê hay hiểu được những khái niệm đơn giản về ma trận, các thuật toán học máy, xa hơn nữa là tham gia dự án AI ứng dụng trong thực tế và làm quen với nghiên cứu AI hàn lâm.
Học sinh tham gia trại hè về AI. Ảnh: NVCC
PGS.TS Nguyễn Phi Lê cho biết thời gian qua, Đại học Bách khoa Hà Nội đã tổ chức cuộc thi “Vô địch trí tuệ nhân tạo Việt Nam” nhằm phát hiện nhân tài, đồng thời thành lập câu lạc bộ Tài năng trẻ AIstein dành cho học sinh phổ thông. Hoạt động này nhằm giúp các em học AI bài bản, tiếp cận nền tảng toán học, học máy và tham gia các dự án nghiên cứu, viết bài báo khoa học về AI.
Tuy nhiên, để có lực lượng tinh hoa đủ mạnh về AI, chúng ta cần xây dựng chương trình và tài liệu giảng dạy bài bản dành cho học sinh phổ thông có khả năng và mong muốn được tìm hiểu sâu về AI. Những chương trình này cần có lộ trình rõ ràng thay vì những khóa học ngắn hạn mang tính phong trào.
Bên cạnh đó, theo bà, Việt Nam cần có những trung tâm hoặc mô hình phối hợp giữa trường phổ thông và đại học để vừa phát hiện, vừa đào tạo chuyên sâu và tổ chức nghiên cứu. Tất cả tạo thành một sợi chỉ xuyên suốt, giúp các em được hỗ trợ học và nghiên cứu AI từ sớm tới khi vào đại học và sau đại học.
Trong quá trình này, vai trò của nhà quản lý đặc biệt quan trọng. Các bộ, ngành liên quan có thể tổ chức kỳ thi học sinh giỏi quốc gia về AI hoặc có chính sách hỗ trợ, vinh danh học sinh tham gia Olympic AI quốc tế. Việc này có thể tạo động lực để học sinh và nhà trường đầu tư nghiêm túc.
“Trong bối cảnh các kỳ thi Olympic về AI như International Artificial Intelligence Olympiad (IAIO) hay International Olympiad in Artificial Intelligence (IOAI) đã xuất hiện từ năm 2024 và đang dần phổ biến, việc xây dựng chiến lược đào tạo chính thống càng trở nên cấp bách. Nếu không có sự chuẩn bị từ sớm, học sinh Việt Nam sẽ khó cạnh tranh ở sân chơi mới này”, PGS Lê nói.
