Cần chủ động tháo gỡ khó khăn về đội ngũ giáo viên

Những khoảng trống nơi bục giảng vùng biên

Quảng Lâm là một trong những địa phương chịu áp lực lớn nhất về tình trạng thiếu hụt nhân sự giáo dục, tình trạng thiếu giáo viên tại đây không còn là vấn đề mang tính thời điểm mà đã kéo dài nhiều năm. Đơn cử như tại Trường Tiểu học Thạch Lâm, xã Quảng Lâm, dù cơ sở vật chất đã được quan tâm đầu tư. Theo cô giáo Lãnh Thị Thanh, Hiệu trưởng nhà trường, đội ngũ giáo viên đứng lớp hiện nay theo tiêu chuẩn hệ số chỉ đạt 1,07 so với 1,5 giáo viên/lớp, năm học vừa qua, trường thiếu 10 giáo viên đứng lớp. Một giáo viên chủ nhiệm không chỉ dừng lại ở việc dạy các môn cơ bản mà còn phải kiêm nhiệm các môn học đặc thù dù không đúng chuyên môn đào tạo. Sự thiếu hụt này không chỉ nằm ở số lượng cơ học mà còn bộc lộ rõ nét ở cơ cấu bộ môn khi triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018 với yêu cầu tăng cường các môn: Tiếng Anh, Tin học, Nghệ thuật. Nhiều giáo viên phải “gánh” khối lượng công việc vượt xa định mức quy định để duy trì việc dạy học ở các điểm trường vùng cao.

11 năm gắn bó với địa bàn khó khăn của xã Khánh Xuân, cô Nguyễn Thị Minh Huệ, giáo viên Tiếng Anh cấp THCS của trường Phan Thanh nhưng đồng thời phải hỗ trợ giảng dạy cho cấp tiểu học do thiếu giáo viên bộ môn nghiêm trọng. Ngoài dạy trực tiếp tại điểm trường chính, cô còn đảm nhiệm giảng dạy trực tuyến cho 3 điểm trường lẻ nằm cách xa trung tâm. Tổng số tiết dạy của cô hiện lên tới 36 tiết/tuần, cao hơn gấp đôi so với định mức 17 tiết/tuần theo quy định đối với giáo viên THCS.

Theo cô Huệ, áp lực lớn nhất không chỉ nằm ở số tiết tăng thêm mà còn ở việc phải liên tục di chuyển, thay đổi hình thức dạy học và tự xoay xở thiết bị để duy trì các lớp học trực tuyến ở vùng sóng internet còn chập chờn. “Giáo viên một số bộ môn hiện thiếu rất trầm trọng, đặc biệt ở vùng cao. Từ khi thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018, nhu cầu giáo viên Tiếng Anh, Tin học tăng lên nhưng việc tuyển dụng bổ sung chưa theo kịp thực tế”, cô Huệ chia sẻ.

Giáo viên Tiếng Anh cấp trung học cơ sở ở xã Khánh Xuân dạy kiêm nhiệm cho học sinh cấp tiểu học.

Nghịch lý giữa định mức biên chế và thực tiễn địa hình

Phân tích căn nguyên của tình trạng thiếu giáo viên, có thể thấy rõ sự chưa tương thích giữa các quy định hành chính và thực tiễn địa bàn miền núi. Hiện nay, định mức biên chế giáo viên trên mỗi lớp đang được áp dụng theo các tiêu chuẩn kỹ thuật có phần cứng nhắc, chưa tính toán đầy đủ đến điều kiện đặc thù của địa hình và sự phân tán dân cư. Tại vùng cao, việc duy trì các điểm trường lẻ là yêu cầu bắt buộc để đảm bảo trẻ em không phải đi bộ quá xa qua các triền núi dốc. Tuy nhiên, một điểm trường lẻ dù chỉ có ít học sinh vẫn đòi hỏi ít nhất 1 - 2 giáo viên đứng lớp để duy trì chương trình. Việc áp dụng tỷ lệ học sinh trên giáo viên theo mặt bằng chung của cả nước vô tình đẩy các xã vùng cao vào "thế bí" khi chỉ tiêu biên chế luôn bị siết chặt trong khi số lượng lớp học thực tế tại các xóm xa lại rất lớn.

Bên cạnh đó, lộ trình tinh giản biên chế 10% theo quy định chung cũng đang tạo ra những áp lực ngược đối với ngành giáo dục vùng cao. Trong khi nhu cầu về người học không giảm, thậm chí tăng ở một số khu vực biên giới, thì tổng định mức biên chế lại bị cắt giảm cơ học. Sự mâu thuẫn này dẫn đến tình trạng không thể tuyển dụng thêm dù có nguồn tuyển, hoặc có chỉ tiêu nhưng không có người đăng ký do điều kiện công tác quá gian khổ. Bên cạnh yếu tố biên chế, chính sách đãi ngộ hiện nay cũng đang bộc lộ những bất cập khi các xã về đích nông thôn mới đồng nghĩa với việc các khoản phụ cấp thu hút, phụ cấp khu vực của giáo viên bị cắt giảm đột ngột. Điều này vô hình chung làm giảm sức hút của ngành giáo dục vùng khó, khiến các giáo viên trẻ sau một thời gian cống hiến thường có tâm lý chuyển về vùng thuận lợi hoặc từ bỏ nghề để tìm kiếm thu nhập ổn định hơn tại các khu vực điều kiện kinh tế - xã hội thuận lợi.

Tháng 3/2026, UBND tỉnh phê duyệt 648 chỉ tiêu tuyển dụng viên chức ngành giáo dục nhằm bổ sung nhân lực cho các cơ sở giáo dục công lập trên địa bàn tỉnh. Theo quyết định được công bố, giáo viên THCS có số lượng tuyển dụng lớn nhất với 224 chỉ tiêu; giáo viên mầm non 158 chỉ tiêu, giáo viên tiểu học 100 chỉ tiêu; giáo viên THPT 88 chỉ tiêu. Ngoài ra còn có các vị trí thiết bị trường học, thư viện, kế toán, giáo dục nghề nghiệp.

Đây được xem là một trong những đợt tuyển dụng giáo dục quy mô lớn của tỉnh trong những năm gần đây. Trong bối cảnh nhiều địa phương miền núi đang thiếu hụt nhân lực ngành giáo dục, việc bổ sung hơn 600 viên chức không chỉ giải quyết nhu cầu trước mắt mà còn tạo thêm cơ hội cho sinh viên sư phạm có nguyện vọng trở về địa phương công tác.

Không chỉ tuyển dụng, năm 2026 cũng được kỳ vọng sẽ có thêm những thay đổi về chính sách đối với đội ngũ giáo viên vùng khó. Theo các nghị quyết mới liên quan đến chế độ nhà giáo, từ năm 2026, giáo viên công tác tại khu vực biên giới, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn sẽ được áp dụng mức phụ cấp ưu đãi nghề cao hơn theo lộ trình của Chính phủ. Đây được xem là tín hiệu tích cực nhằm tạo động lực để giáo viên yên tâm gắn bó với nghề, nhất là ở những địa bàn khó khăn như Cao Bằng.

Không chỉ thiếu giáo viên Tin học, Tiếng Anh, tại Trường PTDTBT Tiểu học và Trung học cơ sở Thái Sơn, xã Yên Thổ, các môn Toán, Lý, Văn giáo viên cũng phải dạy kiêm nhiệm.

Nhiều ý kiến cho rằng, tuyển đủ người mới chỉ là bước đầu. Điều quan trọng hơn là giữ được giáo viên ở lại lâu dài với vùng cao. Theo Phó Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Yên Thổ Ma Kim Oanh, việc thiếu giáo viên tại các xã vùng cao không chỉ là vấn đề trước mắt mà mang tính lâu dài, xuất phát từ cả điều kiện khách quan và cơ chế chính sách. Để giữ chân giáo viên, nâng cao chất lượng giáo dục vùng cao, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp về chính sách đãi ngộ, ổn định đời sống, phát triển nguồn giáo viên tại chỗ và tạo môi trường làm việc gắn bó, bền vững. Đây là nhiệm vụ cần sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, trong đó chính quyền cơ sở giữ vai trò quan trọng trong việc đồng hành, hỗ trợ và tạo niềm tin cho đội ngũ giáo viên.

Thực tế cho thấy, nhiều giáo viên sau thời gian công tác tại vùng sâu đã xin chuyển công tác vì áp lực cuộc sống. Có người phải sống xa gia đình nhiều năm, có người thuê trọ trong điều kiện thiếu thốn, có nơi giáo viên vẫn phải tự lo phương tiện đi lại giữa các điểm trường. Những khó khăn ấy khiến bài toán nhân lực giáo dục vùng cao không thể chỉ giải quyết bằng các kỳ tuyển dụng.

Hướng tới các giải pháp đồng bộ

Để giải quyết triệt để bài toán nhân lực giáo dục vùng cao, cần một sự thay đổi mạnh mẽ trong tư duy quản trị và thực thi chính sách, bắt đầu từ việc kiến nghị các cơ chế đặc thù phù hợp với đặc thù vùng miền. Việc xem xét lại định mức biên chế giáo viên cho các tỉnh miền núi theo hướng ưu tiên hệ số địa bàn thay vì chỉ căn cứ trên số lượng học sinh là yêu cầu cấp thiết. Điều này sẽ cho phép các địa phương có dư địa để tuyển dụng và bố trí giáo viên tại các điểm trường lẻ mà không lo “chạm trần” biên chế. Song song đó, chính sách đào tạo tại chỗ cần được đẩy mạnh thông qua việc cử tuyển hoặc liên kết đào tạo con em địa phương theo hình thức địa chỉ sử dụng. Những người sinh ra và lớn lên tại chính bản làng sẽ có khả năng thích nghi cao hơn với điều kiện khắc nghiệt, đồng thời am hiểu ngôn ngữ, văn hóa dân tộc, từ đó tạo ra sự ổn định bền vững cho đội ngũ nhà giáo cơ sở.

Bên cạnh các giải pháp về nhân sự, việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy cũng là một hướng đi tất yếu để khắc phục tình trạng thiếu giáo viên cục bộ. Các mô hình lớp học trực tuyến kết nối giữa trường trung tâm và điểm lẻ cần được đầu tư bài bản về hạ tầng mạng và thiết bị để giáo viên giỏi có thể hỗ trợ giảng dạy cho nhiều nhóm học sinh cùng lúc ở các vị trí địa lý khác nhau.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ đóng vai trò hỗ trợ, cốt lõi vẫn nằm ở việc cải thiện điều kiện sống và làm việc cho giáo viên cắm bản. Việc đầu tư xây dựng nhà công vụ, nâng cao các khoản hỗ trợ chi phí đi lại cho giáo viên dạy liên trường và duy trì các khoản phụ cấp đặc thù ngay cả khi xã đã đạt chuẩn nông thôn mới sẽ là những động thái thiết thực để giữ chân người tâm huyết. Khi người thầy yên tâm về đời sống và cảm nhận được sự trân trọng của cộng đồng thông qua những chính sách thiết thực, khoảng trống trên bục giảng vùng cao mới hy vọng được lấp đầy bằng sự tận tâm và trí tuệ.