Cần 'Chuẩn hóa phép đo' để đánh giá đúng hiệu quả của doanh nghiệp nhà nước

Muốn đánh giá công bằng phải “chuẩn hóa phép đo”

Cạnh tranh bình đẳng giữa DNNN, doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) không chỉ liên quan đến quyền quyết định hay cơ chế quản lý vốn, mà còn nằm ở cách đánh giá hiệu quả hoạt động.

Tách bạch nhiệm vụ công không phải để tạo thêm một lớp bảo vệ cho DNNN, mà để Nhà nước có một phép đo chính xác hơn đối với hiệu quả sử dụng vốn và để thị trường nhìn nhận đúng hơn năng lực thực chất của doanh nghiệp (Ảnh minh họa)

Nhiều DNNN vừa kinh doanh, vừa thực hiện những nhiệm vụ chính trị, xã hội hoặc chiến lược mà doanh nghiệp thương mại thuần túy không phải đảm nhận, như bảo đảm an ninh năng lượng, duy trì hạ tầng thiết yếu, đầu tư vào những lĩnh vực, địa bàn cần thiết cho nền kinh tế..., nhưng nhiều khi hiệu quả tài chính không cao.

Trao đổi với PetroTimes về vấn đề này, Luật sư Trương Anh Tú cho rằng, nếu toàn bộ chi phí phát sinh từ những nhiệm vụ này được tính chung vào kết quả sản xuất kinh doanh, từ đó lấy tỷ suất lợi nhuận để so trực tiếp với doanh nghiệp hoạt động thuần túy theo mục tiêu thương mại thì phép so sánh ngay từ đầu đã không phản ánh đầy đủ hiệu quả thực chất.

“Muốn so sánh hiệu quả thì trước hết phải chuẩn hóa phép đo”, Luật sư Trương Anh Tú nhấn mạnh.

Điều đó không có nghĩa DNNN được miễn yêu cầu về hiệu quả. Hoạt động sản xuất kinh doanh vẫn phải tuân thủ đầy đủ kỷ luật thị trường. Vấn đề là trước khi đánh giá, cần nhận diện rõ phần nguồn lực dành cho nhiệm vụ công và phần thuộc hoạt động thương mại.

Một số nghị quyết chiến lược của Bộ Chính trị cũng đặt ra yêu cầu hạch toán tách bạch giữa nhiệm vụ sản xuất kinh doanh với nhiệm vụ chính trị, quốc phòng, an ninh và các nhiệm vụ không vì mục tiêu lợi nhuận.

Theo Luật sư Trương Anh Tú, đây không đơn thuần là yêu cầu về kế toán mà là điều kiện để đánh giá đúng bản chất hoạt động của DNNN. Nếu một doanh nghiệp phải sử dụng nguồn lực để thực hiện nhiệm vụ mà đối thủ trên thị trường không phải gánh vác, phần nguồn lực đó cần được nhận diện riêng. Khi đó, hiệu quả kinh doanh mới có thể được đặt cạnh các doanh nghiệp khác trên cùng một mặt bằng.

Cách tiếp cận này giúp tránh hai thái cực: DNNN không thể dùng nhiệm vụ công để che lấp hiệu quả kinh doanh thấp, nhưng cũng không thể bị đánh giá bất lợi vì phải thực hiện những nghĩa vụ mà doanh nghiệp khác không phải đảm nhận.

Vì vậy, phần thực hiện nhiệm vụ công cần được nhận diện, hạch toán riêng, trong khi hoạt động kinh doanh thương mại phải tuân thủ kỷ luật thị trường. Khi “phép đo” được chuẩn hóa, DNNN vẫn phải được đánh giá bằng những tiêu chí cốt lõi như năng suất, hiệu quả sử dụng vốn, đổi mới công nghệ, chất lượng quản trị và năng lực cạnh tranh.

Tách bạch nhiệm vụ công, phân định rõ trách nhiệm

Khi phần nhiệm vụ công được nhận diện rõ, yêu cầu tiếp theo là phân định rõ trách nhiệm giữa Nhà nước và doanh nghiệp.

Đối với những nhiệm vụ được giao không vì mục tiêu lợi nhuận, Nhà nước cần xác định rõ mục tiêu, phạm vi nhiệm vụ, nguồn lực thực hiện và tiêu chí đánh giá kết quả. Đây là cơ sở để tránh tình trạng doanh nghiệp phải thực hiện nhiệm vụ công nhưng trách nhiệm và nguồn lực đi kèm không được xác định đầy đủ.

Ở chiều ngược lại, với hoạt động sản xuất kinh doanh, DNNN phải chịu trách nhiệm về tổ chức sản xuất, quản trị, sử dụng vốn, kiểm soát chi phí và hiệu quả kinh doanh. Những hạn chế trong năng lực quản trị của doanh nghiệp không thể được lý giải đơn thuần bằng việc doanh nghiệp phải thực hiện các nhiệm vụ đặc thù.

Theo hướng đó, tách bạch nhiệm vụ công không phải là tạo thêm cơ chế bảo vệ DNNN khỏi cạnh tranh, mà để phân định rõ đâu là yêu cầu của Nhà nước và đâu là trách nhiệm quản trị của doanh nghiệp. Nhà nước không thể giao nhiệm vụ nhưng để doanh nghiệp tự gánh toàn bộ chi phí. Tuy nhiên, doanh nghiệp cũng không thể dựa vào nhiệm vụ đó để biện minh cho những yếu kém trong hoạt động sản xuất kinh doanh.

Quan trọng hơn, sự phân định này giúp xác lập trách nhiệm của từng chủ thể. Nhà nước chịu trách nhiệm đối với mục tiêu, yêu cầu do mình đặt ra, từ xác định nhiệm vụ, nguồn lực đến phương thức đánh giá. Doanh nghiệp chịu trách nhiệm về cách thức tổ chức thực hiện, hiệu quả sử dụng nguồn lực và kết quả sản xuất kinh doanh trong phạm vi được giao.

Khi ranh giới trách nhiệm được xác lập rõ, việc đánh giá DNNN sẽ không còn phụ thuộc quá lớn vào một vài chỉ tiêu tài chính đơn lẻ. Hiệu quả có thể được xem xét theo từng nhóm nhiệm vụ, qua đó phản ánh đầy đủ hơn chất lượng quản trị, năng suất, hiệu quả sử dụng vốn và kết quả thực hiện nhiệm vụ công.

Bảo toàn vốn phải gắn với phát triển và tạo giá trị

Tách bạch nhiệm vụ công cũng đặt ra yêu cầu nhìn nhận đầy đủ hơn về bảo toàn và phát triển vốn nhà nước.

Bảo toàn vốn là nguyên tắc quan trọng, nhưng nếu chỉ nhìn hiệu quả qua khả năng giữ nguyên giá trị vốn mà chưa đánh giá năng suất, đổi mới công nghệ, khả năng tạo ra giá trị mới và sức cạnh tranh dài hạn, DNNN rất dễ rơi vào tư duy phòng thủ thay vì phát triển.

Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm: Để đánh giá đúng hiệu quả của DNNN, trước hết phải tách bạch phần nguồn lực dành cho nhiệm vụ công với hoạt động sản xuất kinh doanh theo cơ chế thị trường.

Theo Luật sư Trương Anh Tú, vốn nhà nước chỉ thực sự tạo ra giá trị khi được phân bổ đúng nơi, đúng thời điểm. Vì vậy, bảo vệ vốn không đồng nghĩa với việc hạn chế tối đa mọi khả năng phát sinh rủi ro.

Một doanh nghiệp quản lý tài sản an toàn nhưng liên tục mất thị phần, chậm đổi mới công nghệ hoặc bỏ lỡ những chu kỳ đầu tư quan trọng khó có thể được xem là đã hoàn thành đầy đủ yêu cầu phát triển vốn.

Khi mục tiêu là xây dựng những DNNN đủ sức cạnh tranh trong khu vực và quốc tế, tiêu chuẩn đánh giá cũng phải phản ánh năng lực đó. Hiệu quả cần được nhìn trong mối quan hệ giữa khả năng bảo toàn vốn, năng lực tạo ra giá trị mới và sức cạnh tranh dài hạn.

Trong bối cảnh đó, việc tách bạch nhiệm vụ công có ý nghĩa quan trọng. Khi phần chi phí phục vụ nhiệm vụ công được nhận diện đầy đủ, kết quả kinh doanh sẽ phản ánh sát hơn năng lực quản trị và sử dụng vốn của doanh nghiệp. Khi đó, Nhà nước không chỉ có thể đánh giá doanh nghiệp “giữ được bao nhiêu vốn”, mà còn xác định được nguồn vốn đó tạo ra bao nhiêu giá trị.

Theo Luật sư Trương Anh Tú, đây là cơ sở để chuyển cách tiếp cận đối với DNNN từ tư duy “giữ vốn” sang bảo toàn, phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh của vốn nhà nước.

Một DNNN mạnh không phải là doanh nghiệp được miễn khỏi áp lực cạnh tranh. Đó là doanh nghiệp có khả năng thực hiện hiệu quả những nhiệm vụ chiến lược được Nhà nước giao, đồng thời chứng minh năng lực quản trị, tạo giá trị và cạnh tranh trong những hoạt động mà thị trường đánh giá bằng các tiêu chuẩn thông thường.

Nói cách khác, tách bạch nhiệm vụ công không phải để tạo thêm một lớp bảo vệ cho DNNN, mà để Nhà nước có một phép đo chính xác hơn đối với hiệu quả sử dụng vốn và để thị trường nhìn nhận đúng hơn năng lực thực chất của doanh nghiệp.

Khi nhiệm vụ công được nhận diện đúng, trách nhiệm của DNNN đối với phần giá trị mình tạo ra cũng cần được xác định rõ hơn. Yêu cầu đối với vốn nhà nước vì thế không dừng ở “không bị mất”, mà phải tiến tới sử dụng hiệu quả hơn, tạo ra giá trị lớn hơn và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.