Cần rõ cơ chế chỉ định hòa giải viên và bảo đảm kinh phí

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Đặng Xuân Phương và Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH thành phố Hải Phòng Nguyễn Thị Việt Nga đồng chủ trì Tọa đàm.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Đặng Xuân Phương phát biểu

Đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và quản trị xã hội hiện đại

Tại tọa đàm, các đại biểu đều bày tỏ sự tán thành cao đối với việc sửa đổi Luật Hòa giải ở cơ sở. Bối cảnh hiện nay đã có nhiều thay đổi căn bản: mô hình tổ chức chính quyền địa phương được tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả hơn; quy mô dân cư tại các xã, phường, thị trấn, thôn, tổ dân phố cũng có sự thay đổi lớn sau quá trình sắp xếp.

Bên cạnh đó, các quan hệ xã hội ngày càng trở nên đa dạng, phức tạp; quá trình chuyển đổi số đang tác động sâu sắc đến phương thức quản trị xã hội. Yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN đặt ra đòi hỏi cấp thiết phải phát triển các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án. Trong đó, hòa giải ở cơ sở được xem là một thiết chế pháp lý "gần dân, sát dân" nhất.

Đại biểu hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Trương Hồ Hải phát biểu

Các chuyên gia nhận định, việc sửa đổi luật hiện hành cần được tiếp cận dưới góc độ hoàn thiện một thiết chế quản trị xã hội ở cơ sở. Điều này không chỉ giúp phát hiện, hóa giải sớm mâu thuẫn mà còn hỗ trợ người dân tự thỏa thuận, tự giải quyết tranh chấp dựa trên nền tảng pháp luật, đạo đức và phong tục tập quán tốt đẹp, từ đó phòng ngừa vi phạm pháp luật và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Dự thảo Luật tách bạch các nội dung về bầu hòa giải viên (Điều 8), chỉ định hòa giải viên (Điều 9) và công nhận hòa giải viên (Điều 10). Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Hải Phòng Đặng Văn Hách cho rằng, đây là hướng hợp lý, nhất là trong bối cảnh nhiều địa bàn sau sắp xếp có quy mô dân cư lớn, khó tổ chức họp đại diện hộ gia đình theo phương thức truyền thống.

Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ thành phố Hải Phòng Đặng Văn Hách phát biểu

Tuy nhiên, cùng với việc bổ sung quy định về chỉ định hòa giải viên tại Điều 9 nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn, ông Đặng Văn Hách cho rằng cần quy định rõ hơn thế nào là trường hợp “không thể tổ chức bầu tại điểm b, khoản 1, Điều 9.

Mặt khác, việc chỉ định phải là cơ chế bổ trợ, không thay thế nguyên tắc dân chủ ở cộng đồng dân cư. Do vậy, việc chỉ định cần có ý kiến của Ban Công tác Mặt trận, trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố và phải bảo đảm người được chỉ định thật sự có uy tín, tự nguyện, khách quan, không thuộc trường hợp có thể phát sinh xung đột lợi ích trong vụ việc hòa giải.

Đồng quan điểm về tính thường xuyên của công tác hòa giải, đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Trương Hồ Hải phân tích, hòa giải ở cơ sở không chỉ là đi giải quyết phần ngọn khi mâu thuẫn đã bùng phát, mà ý nghĩa lớn hơn là phòng ngừa xung đột từ sớm. Do đó, không thể áp dụng cách làm “có vụ việc mới đi cử người”, cần một lực lượng thường trực, am hiểu địa bàn, nắm chắc pháp luật và được dân tín nhiệm.

ĐBQH, Phó Giám đốc Sở Tài chính thành phố Hải Phòng Trần Thị Hải Hà phát biểu

Hơn nữa, việc công nhận hòa giải viên cũng tạo cơ sở để các cơ quan chức năng tổ chức tập huấn, bồi dưỡng kiến thức pháp luật, hỗ trợ kinh phí, đánh giá chất lượng hoạt động và thực hiện chính sách đối với lực lượng này.

Không thể để cơ sở "tự xoay" kinh phí

Một quy định mới quan trọng của dự thảo Luật là chuyển từ "hỗ trợ kinh phí" sang "Nhà nước bảo đảm kinh phí cho công tác hòa giải ở cơ sở”; đồng thời bổ sung nguồn tài chính huy động khác cho công tác hòa giải ở cơ sở.

Các đại biểu đồng tình với quy định trên vì hoạt động hòa giải ở cơ sở có vai trò quan trọng, nếu hòa giải thành sẽ giúp tránh phát sinh một vụ kiện tại tòa án gây tốn kém cho người dân, doanh nghiệp. Trong khi đó, mức kinh phí nhận được của hòa giải viên tại tòa án với hòa giải viên ở cơ sở hiện chênh lệch khá lớn, khó có thể giúp các hòa giải viên ở cơ sở yên tâm thực hiện nhiệm vụ.

Đại diện thành viên Tổ hòa giải tại các phường, xã trên địa bàn thành phố Hải Phòng phát biểu ý kiến

Để quy định này phát huy hiệu quả trong thực tế, một số ý kiến đề nghị, cần quy định kinh phí hòa giải ở cơ sở được Nhà nước bảo đảm và chế độ hòa giải viên ở cơ sở được Chính phủ quy định cụ thể. Bởi nếu kinh phí giao về cho xã phường, địa phương hỗ trợ thì mỗi xã sẽ thực hiện khác nhau. Mặt khác, tại nghị định quy định chi tiết của luật này cần quy định rõ các khoản chi tối thiểu cho hòa giải ở cơ sở, không nên để cơ sở phải "tự xoay" kinh phí cho một nhiệm vụ có ý nghĩa phòng ngừa tranh chấp, qua đó giúp giữ ổn định xã hội.

Phát biểu kết luận Tọa đàm, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Đặng Xuân Phương nhấn mạnh sự tham gia đa dạng của các chuyên gia, các nhà quản lý, tổ chức hiệp hội, MTTQ, đặc biệt là những người đang trực tiếp làm công tác hòa giải ở cơ sở đã mang đến những góc nhìn vô cùng phong phú, sắc sảo. Những bất cập về mức chi thù lao, về quy trình bầu hay chỉ định nhân sự, cho đến phạm vi điều chỉnh của dự thảo Luật đều là những vấn đề cốt lõi, phản ánh đúng "hơi thở" của đời sống xã hội.

Toàn cảnh Tọa đàm

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội khẳng định, Thường trực Ủy ban sẽ ghi nhận và tiếp thu nghiêm túc, đầy đủ các luận cứ xác đáng này để phục vụ công tác thẩm tra. Quá trình hoàn thiện dự thảo Luật sẽ được rà soát kỹ lưỡng, bảo đảm khi ban hành, Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) có tính khả thi cao, tạo cú hích thực sự cho công tác hòa giải ở cơ sở trong tình hình mới.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội mong muốn các đại biểu, chuyên gia tiếp tục đồng hành, gửi thêm các ý kiến đóng góp sâu sát để Ủy ban hoàn thành tốt công tác thẩm tra dự án Luật.