Cần sửa đổi toàn diện Luật Hòa giải ở cơ sở

Bộc lộ nhiều khoảng trống pháp lý

Theo ông Cù Thu Anh, Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý (Bộ Tư pháp), Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 đã tạo hành lang pháp lý tương đối đầy đủ, góp phần đưa công tác hòa giải đi vào nền nếp, hiệu quả. Thực tiễn cho thấy, ở những địa phương làm tốt công tác hòa giải, tình hình an ninh trật tự được giữ vững, số vụ vi phạm pháp luật giảm đáng kể; nhiều mâu thuẫn, tranh chấp được giải quyết kịp thời ngay từ cơ sở, hạn chế tình trạng khiếu kiện kéo dài, vượt cấp.

Tuy nhiên, qua 12 năm thực hiện, nhiều quy định của Luật đã bộc lộ hạn chế, chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn. Một số quy định về quyền, nghĩa vụ của hòa giải viên còn mang tính khái quát, chưa đầy đủ; chưa làm rõ địa vị pháp lý, phạm vi tham gia của người được mời tham gia hòa giải; đặc biệt, chưa có cơ chế pháp lý về việc Tòa án công nhận kết quả hòa giải thành, dẫn đến giá trị pháp lý của kết quả hòa giải chưa cao.

Các thành viên của Tổ Hòa giải khu phố Tân Thủy (phường Xuân Lập, Đồng Nai) sẵn sàng tiếp nhận và lắng nghe ý kiến phản ánh của người dân. Ảnh: An Nhơn

Bên cạnh đó, Luật hiện hành cũng chưa đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số trong công tác hòa giải, thiếu quy định về cơ sở dữ liệu, về việc thực hiện hòa giải trên môi trường số. Việc phân công, xác định trách nhiệm giữa các cơ quan, tổ chức còn chưa rõ ràng, nhất là trong bối cảnh tổ chức bộ máy chính quyền địa phương đang được sắp xếp theo mô hình mới.

Không chỉ tồn tại ở khía cạnh thể chế, công tác tổ chức thi hành cũng bộc lộ nhiều vướng mắc. Theo các chuyên gia, một số địa phương chưa quan tâm đúng mức; năng lực, kỹ năng của hòa giải viên chưa đồng đều; việc huy động nguồn lực xã hội tham gia hòa giải còn hạn chế; kinh phí hỗ trợ chưa bảo đảm theo quy định.

Đáng chú ý, trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đang thúc đẩy phát triển các cơ chế giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án, xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, yêu cầu đặt ra là phải tiếp tục nâng cao hiệu quả hòa giải ở cơ sở, coi đây là thiết chế quan trọng trong quản trị xã hội. Điều này đòi hỏi Luật Hòa giải ở cơ sở cần được sửa đổi một cách toàn diện, đồng bộ, phù hợp với bối cảnh mới.

Nâng chất lượng và hiệu quả hòa giải

Từ thực tiễn nêu trên, Bộ Tư pháp đã đề xuất 5 nhóm chính sách lớn nhằm sửa đổi Luật Hòa giải ở cơ sở, hướng tới hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao chất lượng và hiệu quả công tác hòa giải trong tình hình mới.

Theo bà Ngô Quỳnh Hoa, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, định hướng sửa đổi Luật tập trung trước hết vào việc nâng cao chất lượng đội ngũ hòa giải viên. Dự thảo Luật sẽ bổ sung cơ chế chỉ định hòa giải viên trong một số trường hợp cần thiết nhằm bảo đảm đủ số lượng, chất lượng và tính kịp thời trong xử lý các vụ việc phát sinh tại cơ sở. Đồng thời, quyền và nghĩa vụ của hòa giải viên sẽ được quy định đầy đủ, cụ thể hơn, qua đó nâng cao trách nhiệm và hiệu quả hoạt động.

Một điểm mới quan trọng là làm rõ địa vị pháp lý của người được mời tham gia hòa giải. Theo đó, dự thảo Luật sẽ quy định cụ thể chủ thể mời, phạm vi tham gia, cũng như quyền và nghĩa vụ của lực lượng này nhằm phát huy vai trò của các cá nhân có uy tín, chuyên môn trong hỗ trợ hòa giải, khắc phục tình trạng quy định có nhưng chưa đi vào thực tiễn.

Đáng chú ý, dự thảo Luật sẽ nâng cao giá trị pháp lý của kết quả hòa giải thành thông qua việc bổ sung cơ chế để các bên yêu cầu Tòa án công nhận kết quả hòa giải. Đây là bước tiến quan trọng, giúp tăng tính ràng buộc và hiệu lực thi hành của kết quả hòa giải, đồng thời giảm tải cho hệ thống Tòa án.

Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia, dự thảo Luật cũng đặt trọng tâm vào ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác hòa giải. Theo đó, sẽ xây dựng cơ sở dữ liệu về hòa giải ở cơ sở, triển khai hòa giải trực tuyến, công nhận giá trị pháp lý của hồ sơ, tài liệu điện tử, đồng thời cho phép áp dụng hình thức bầu hòa giải viên có ứng dụng công nghệ phù hợp với điều kiện từng địa phương.

Cuối cùng, dự thảo Luật hướng tới xác định rõ và nâng cao trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, đặc biệt là Tòa án nhân dân và chính quyền địa phương các cấp, đồng thời điều chỉnh lại mô hình phân công trách nhiệm phù hợp với tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp. Việc huy động đội ngũ thẩm phán, cán bộ tư pháp tham gia đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng cho hòa giải viên cũng được xác định là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng hòa giải ngay từ cơ sở.

Theo kế hoạch, dự thảo chính sách Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) sẽ được trình Chính phủ trong thời gian tới, làm cơ sở để xây dựng dự án Luật trình Quốc hội xem xét. Với những định hướng đổi mới toàn diện, nhiều chuyên gia cho rằng, Luật sửa đổi được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển mạnh mẽ trong công tác hòa giải ở cơ sở, góp phần xây dựng xã hội ổn định, kỷ cương và phát triển bền vững.

Bạch Hạc