Cẩn trọng với nguy cơ đột quỵ, nhồi máu cơ tim khi trời chuyển rét

Ảnh minh họa do AI thiết kế.

Trời lạnh khiến tim và mạch máu chịu thêm áp lực

Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam cho biết, khi gặp lạnh, các mạch máu ngoài da co lại để hạn chế mất nhiệt. Phản ứng này giúp cơ thể giữ ấm nhưng đồng thời làm tăng sức cản mà tim phải vượt qua để bơm máu. Huyết áp vì thế có thể tăng, đặc biệt ở người vốn kiểm soát huyết áp chưa tốt.

Ở người có động mạch vành bị hẹp do xơ vữa, việc gắng sức trong thời tiết giá lạnh có thể khiến nhu cầu oxy của cơ tim vượt quá khả năng cung cấp, dẫn đến đau thắt ngực và trong một số trường hợp có thể xảy ra biến cố tim mạch nghiêm trọng.

Lạnh cũng có thể tác động đến độ cô đặc của máu và các yếu tố liên quan đến đông máu. Tuy nhiên, không thể đơn giản cho rằng trời lạnh làm máu đông lại rồi gây tắc mạch, bởi sự hình thành huyết khối là một quá trình sinh học phức tạp.

Một nghiên cứu trên 1.694 bệnh nhân tại Đức ghi nhận mối liên quan giữa việc nhiệt độ trung bình giảm 2,9 độ C trong 24 giờ và khả năng xuất hiện nhồi máu não tăng khoảng 11%.

"Những người cần đặc biệt chú ý trong mùa lạnh gồm người cao tuổi, người mắc tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh mạch vành, suy tim, bệnh thận mạn hoặc từng bị đột quỵ. Người mắc rung nhĩ cần tuân thủ thuốc chống đông nếu đã được bác sĩ chỉ định", bác sĩ Hoàng khuyến cáo.

Người trẻ cũng không nên chủ quan. Một số trường hợp chưa được chẩn đoán bệnh nền do chưa kiểm tra sức khỏe định kỳ. Cảm giác khỏe mạnh không thay thế được việc đo huyết áp và đánh giá nguy cơ tim mạch.

Bên cạnh nguy cơ tim mạch, cần phân biệt trời lạnh với tình trạng hạ thân nhiệt. Hạ thân nhiệt xảy ra khi nhiệt độ cơ thể xuống dưới 35 độ C, có thể là tình trạng cấp cứu nếu người bệnh phơi lạnh kéo dài, đặc biệt khi quần áo bị ướt. Run nhiều, lú lẫn hoặc lơ mơ sau khi nhiễm lạnh là những dấu hiệu cần được trợ giúp y tế.

Giữ ấm đúng cách, kiểm soát tốt bệnh nền

Trong mùa lạnh, không ít người lo ngại tắm muộn có thể gây đột quỵ. Tuy nhiên, điều cần quan tâm không đơn thuần là thời điểm tắm mà còn là nhiệt độ nước, nhiệt độ phòng tắm, tình trạng sức khỏe và việc sử dụng rượu bia.

Nước quá lạnh có thể gây phản ứng co mạch mạnh; trong khi nước quá nóng lại làm giãn mạch, khiến một số người chóng mặt hoặc tụt huyết áp, nhất là khi đứng lên. Vì vậy, nên tắm bằng nước ấm dễ chịu, trong phòng đủ ấm, tránh gió lùa; kiểm tra nhiệt độ nước trước khi tắm, lau khô và mặc ấm ngay sau đó.

Chưa có bằng chứng đáng tin cậy cho khẳng định dội nước lên đầu trước sẽ tạo áp lực làm vỡ mạch não. Việc làm quen từ từ với nhiệt độ nước có thể giúp cơ thể dễ chịu hơn, nhưng không phải phương pháp đã được chứng minh có tác dụng ngăn ngừa đột quỵ.

Với người cao tuổi, phòng tắm cần có sàn chống trơn trượt, điểm vịn và vị trí thuận tiện gọi trợ giúp. Người sức khỏe yếu, dễ choáng hoặc ngất nên có người thân ở gần. Khi thức dậy, nên chuyển từ nằm sang ngồi rồi đứng từ từ, nhất là người thường bị chóng mặt do tụt huyết áp tư thế.

Nếu phải đi vệ sinh ban đêm, cần bật đèn, mặc thêm áo và đi dép chống trượt. Người bị táo bón nên tránh rặn quá sức; nếu tình trạng kéo dài cần được xử trí. Khi thấy chóng mặt lúc đứng lên, nên ngồi hoặc nằm xuống ở vị trí an toàn, không cố bước tiếp.

Duy trì vận động vẫn cần thiết trong mùa lạnh. Có thể tập trong nhà hoặc chọn thời điểm thời tiết ấm hơn, khởi động kỹ và tăng cường độ từ từ. Đáng lo ngại là tình trạng vã mồ hôi lạnh đi kèm đau ngực, khó thở, choáng hoặc yếu bất thường, chứ không phải cứ ra mồ hôi khi vận động là dấu hiệu tim gặp nguy hiểm.

Giữ ấm cần đi cùng kiểm soát bệnh nền. Người đang dùng thuốc huyết áp không nên tự ý ngừng thuốc khi thấy một vài lần đo có chỉ số bình thường, bởi đó có thể là kết quả của việc thuốc đang phát huy tác dụng. Ngược lại, cũng không tự tăng liều chỉ vì một lần đo huyết áp cao sau khi vừa đi ngoài trời lạnh về.

Tăng huyết áp thường không gây triệu chứng rõ ràng. Vì vậy, không nên chờ đến khi đau đầu hoặc chóng mặt mới uống thuốc. Người chưa biết mình có tăng huyết áp hay không nên kiểm tra định kỳ, nhất là khi gia đình có người mắc bệnh tim mạch hoặc bản thân thừa cân.

Khi đo huyết áp tại nhà, nên ngồi nghỉ ít nhất 5 phút, tựa lưng, đặt bàn chân trên sàn và đỡ cánh tay ngang mức tim. Cần sử dụng thiết bị phù hợp, ghi lại kết quả để bác sĩ đánh giá. Nếu chỉ số liên tục khác mức thường ngày, người bệnh nên liên hệ cơ sở điều trị.

Chế độ ăn nên tăng rau, trái cây, đậu, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm phù hợp; giảm thực phẩm nhiều muối và chất béo bão hòa. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị người trưởng thành sử dụng dưới 5g muối mỗi ngày, tính cả lượng muối có trong nước mắm, gia vị và thực phẩm chế biến sẵn.

"Người dân cần uống nước đều trong ngày, tránh để cơ thể khát kéo dài. Tuy nhiên, người suy tim hoặc mắc bệnh thận phải tuân thủ lượng dịch được bác sĩ hướng dẫn, không cố uống thật nhiều với suy nghĩ làm loãng máu. Người cần hạn chế kali cũng không nên tự ý tăng mạnh lượng trái cây giàu kali hoặc sử dụng muối thay thế chứa kali", bác sĩ Hoàng nhấn mạnh.

Rượu có thể tạo cảm giác nóng bừng nhưng không giúp bảo vệ cơ thể trước giá rét. Uống nhiều còn làm giảm khả năng nhận biết nguy hiểm. Vì vậy, không nên dùng rượu để chống lạnh; người đã uống rượu cần tránh tắm một mình hoặc ra ngoài khi không tỉnh táo.

Nhận biết sớm dấu hiệu đột quỵ, nhồi máu cơ tim

Đột quỵ, nhồi máu cơ tim và ngừng tim đều là những tình huống cần cấp cứu khẩn cấp nhưng có cơ chế và cách xử trí khác nhau. Đột quỵ là tổn thương não do mạch máu bị tắc hoặc vỡ; nhồi máu cơ tim xảy ra khi dòng máu nuôi một vùng cơ tim bị gián đoạn; còn ngừng tim là tình trạng tim mất khả năng bơm máu hiệu quả.

Với đột quỵ, các dấu hiệu cần chú ý là xuất hiện đột ngột tình trạng méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân, nói khó hoặc không hiểu lời nói. Có thể đề nghị người bệnh cười, giơ hai tay và nói một câu đơn giản để nhận biết bất thường. Chỉ cần xuất hiện một dấu hiệu nghi ngờ cũng phải gọi cấp cứu 115.

Ngoài ra, mất thăng bằng rõ rệt, nhìn đôi, mất thị lực hoặc đau đầu dữ dội bất thường cũng có thể là biểu hiện của đột quỵ. Không phải trường hợp nào cũng có đủ các dấu hiệu méo miệng, yếu tay và nói ngọng. Ngay cả khi triệu chứng tự hết sau vài phút, người bệnh vẫn cần được đánh giá khẩn cấp.

Khi gọi cấp cứu, cần thông báo rõ tình trạng nghi đột quỵ, địa chỉ và thời điểm bắt đầu triệu chứng hoặc thời điểm cuối cùng người bệnh còn bình thường. Nếu người bệnh thức dậy đã thấy liệt, cần cung cấp thời điểm trước khi đi ngủ còn khỏe. Danh sách thuốc đang sử dụng, đặc biệt là thuốc chống đông, cũng cần được chuẩn bị để cung cấp cho nhân viên y tế.

Bác sĩ Hoàng khuyến cáo, trong lúc chờ cấp cứu, để người bệnh nghỉ ở tư thế thoải mái, giữ ấm và theo dõi liên tục. Không cho người bệnh ăn, uống nước hoặc tự ý sử dụng aspirin, thuốc hạ huyết áp hay An cung ngưu hoàng hoàn. Đột quỵ có thể gây rối loạn nuốt, dẫn đến nguy cơ sặc; một số thuốc cũng không phù hợp với thể bệnh. Việc chích đầu ngón tay, cạo gió hoặc chờ thuốc phát huy tác dụng đều có thể làm chậm thời gian đến bệnh viện.

Đối với nhồi máu cơ tim, dấu hiệu thường gặp là cảm giác đè nặng, bóp nghẹt hoặc khó chịu ở ngực, có thể lan ra tay, lưng, cổ hoặc hàm. Khó thở, vã mồ hôi lạnh, buồn nôn và choáng cũng là những biểu hiện đáng lo ngại. Một số người chỉ đau nhẹ hoặc có biểu hiện không điển hình. Khi nghi ngờ, cần gọi cấp cứu 115, để người bệnh nghỉ ở tư thế dễ chịu và không tự lái xe đến bệnh viện.

Với nhồi máu não, thuốc tiêu sợi huyết thường được cân nhắc trong 4,5 giờ đầu ở những người đủ điều kiện. Một số bệnh nhân đến muộn hoặc không rõ thời điểm khởi phát vẫn có thể được lựa chọn điều trị dựa trên kết quả chẩn đoán hình ảnh. Can thiệp lấy huyết khối có thể được thực hiện đến 24 giờ ở một số bệnh nhân tắc mạch lớn đáp ứng tiêu chuẩn.

Tuy nhiên, những khoảng thời gian này không có nghĩa người bệnh được phép chờ đợi. Đến bệnh viện càng sớm, khả năng tiếp cận phương pháp điều trị phù hợp càng tốt. Người đến muộn vẫn cần được cấp cứu và đánh giá.

"An cung ngưu hoàng hoàn không phải thuốc để cộng đồng tự uống định kỳ phòng đột quỵ, cũng không thể thay thế thuốc điều trị bệnh nền. Việc sử dụng chế phẩm y học cổ truyền cần được thầy thuốc đánh giá về chỉ định và độ an toàn. Đặc biệt, không cạy miệng đổ thuốc cho người đang lơ mơ hoặc nuốt khó", bác sĩ Hoàng khuyến cáo.

Nếu một người đột ngột ngã quỵ, không đáp ứng và không thở bình thường hoặc chỉ thở ngáp, cần nghĩ đến tình trạng ngừng tim. Người chứng kiến cần bảo đảm an toàn hiện trường, gọi 115, nhờ người tìm máy khử rung tim tự động (AED) nếu có và bắt đầu ép tim ngoài lồng ngực theo hướng dẫn của tổng đài.