Căng thẳng Mỹ - Iran: Giằng co giữa thực thi lệnh trừng phạt và nỗ lực ngoại giao

Các diễn biến trái ngược này đang đẩy khu vực Trung Đông vào một giai đoạn khó lường, gây lo ngại sâu sắc về nguy cơ xung đột và sự gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu.

Quang cảnh cảng Chabahar, Iran. Ảnh: IRNA/TTXVN

Trong một động thái quyết liệt, Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM) xác nhận tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường USS Rafael Peralta đã chặn và bắt giữ một tàu chở dầu thô treo cờ Iran tại khu vực Ấn Độ Dương.

Trước đó, giới chức tư pháp Mỹ cũng thông báo lực lượng nước này đã chặn hai tàu chở dầu khác với tổng cộng khoảng 1,9 triệu thùng dầu mỗi tàu. Mỹ khẳng định hành động này nằm trong khuôn khổ thực thi lệnh phong tỏa các cảng Iran, nhằm ngăn chặn Iran vi phạm lệnh trừng phạt xuất khẩu dầu mỏ và cắt đứt nguồn thu tài chính của các thực thể bị trừng phạt.

Phía Iran đã có phản ứng mạnh mẽ và tuyên bố Mỹ phải chịu hoàn toàn trách nhiệm vì đã làm suy yếu nghiêm trọng luật pháp quốc tế và tự do thương mại hàng hải.

Trong một diễn biến song song đầy bất ngờ, khi căng thẳng trên biển gia tăng, một nỗ lực ngoại giao lại được khởi động. Ngày 28/4, phía Iran tuyên bố Mỹ không còn ở vị thế có thể “áp đặt” chính sách đối với các quốc gia khác, trong bối cảnh Mỹ đang cân nhắc đề xuất mới từ Iran nhằm chấm dứt xung đột tại Trung Đông.

Tổng thống Donald Trump ngày 25/4 xác nhận Mỹ đã nhận được một đề xuất mới từ Iran, được chuyển qua trung gian Pakistan. Theo các nguồn tin, đề xuất này nêu rõ việc Iran sẵn sàng tạm gác vấn đề hạt nhân cho đến khi xung đột giữa nước này với Mỹ và Israel kết thúc, đồng thời tháo gỡ bế tắc về hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz.

Tuy nhiên, Mỹ tỏ ra thận trọng. Người phát ngôn Nhà Trắng Karoline Leavitt xác nhận Tổng thống Trump đã họp với các cố vấn an ninh và đề xuất đang được xem xét. Trong khi đó, Ngoại trưởng Marco Rubio đánh giá đề xuất này “tốt hơn dự kiến” nhưng vẫn đặt câu hỏi về tính thực chất, đồng thời nhấn mạnh bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải đảm bảo ngăn chặn hoàn toàn khả năng Iran phát triển vũ khí hạt nhân.

Về phía mình, Iran cũng thể hiện lập trường cứng rắn. Người phát ngôn Bộ Quốc phòng Iran, ông Reza Talaei-Nik, tuyên bố: “Mỹ không còn ở vị thế áp đặt chính sách đối với các quốc gia độc lập” và sẽ phải “chấp nhận từ bỏ các yêu sách phi lý”.

Các diễn biến phức tạp này đang gây tác động lan tỏa mạnh mẽ. Tại châu Á – Thái Bình Dương, Australia và Nhật Bản, những quốc gia phụ thuộc lớn vào tuyến hàng hải qua Trung Đông, đã bày tỏ quan ngại sâu sắc về nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng năng lượng.

Ngoại trưởng Australia Penny Wong cảnh báo bất kỳ sự gián đoạn nào tại các tuyến hàng hải trọng yếu đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến giá nhiên liệu và an ninh kinh tế.

Từ châu Âu, Thủ tướng Đức Friedrich Merz đưa ra nhận định thẳng thắn rằng Mỹ dường như chưa có một chiến lược rõ ràng tại Trung Đông. Ông cho rằng Iran đang thể hiện khả năng chống chịu mạnh hơn dự kiến, trong khi tiến trình đàm phán của Mỹ chưa cho thấy định hướng thuyết phục. Nhà lãnh đạo Đức nhấn mạnh căng thẳng hiện tại đang tác động tiêu cực đến kinh tế Đức, đồng thời nhắc lại đề xuất triển khai tàu rà phá thủy lôi để hỗ trợ mở lại eo biển Hormuz với điều kiện các bên phải chấm dứt xung đột.

Các chuyên gia cảnh báo, với việc các bên đều đang gia tăng biện pháp quân sự và trừng phạt, nguy cơ đối đầu trên biển có thể tiếp tục leo thang nếu không có một cơ chế kiềm chế hiệu quả.

Chuyên gia Tamas Varga từ PVM Oil Associates đánh giá tình trạng bế tắc trong đàm phán nhằm chấm dứt xung đột ở Trung Đông đồng nghĩa với việc thị trường quốc tế tiếp tục thiếu hụt khoảng 10-13 triệu thùng dầu mỗi ngày. Ông nhấn mạnh, trong bối cảnh nguồn cung mất cân bằng nghiêm trọng, giá dầu chỉ có một hướng duy nhất là đi lên.

Hoạt động giao thương tại eo biển Hormuz vẫn vô cùng ảm đạm. Trong 24 giờ qua, chỉ có 7 tàu, chủ yếu là tàu chở hàng rời, đi qua eo biển này, một con số vô cùng khiêm tốn so với mức trung bình 140 chuyến/ngày trước xung đột. Lực lượng phong tỏa của Mỹ trong những ngày qua cũng đã buộc 6 tàu chở dầu của Iran phải quay đầu về nước.

Giới đầu tư hiện đang hướng sự chú ý vào cuộc họp của Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) dự kiến diễn ra vào ngày 30/4. Các nhà giao dịch lo ngại triển vọng đàm phán mờ mịt và ách tắc tại Hormuz sẽ giữ giá dầu ở mức cao, đẩy lạm phát gia tăng và buộc ECB phải tăng lãi suất vào cuối năm nay nhằm kiềm chế đà tăng giá, từ đó có thể làm chậm quá trình tăng trưởng kinh tế và giảm nhu cầu tiêu thụ dầu.

Ở một diễn biến khác tại Trung Đông, lệnh ngừng bắn giữa Israel và Liban đang có dấu hiệu rạn nứt. Quân đội Israel ngày 27/4 đã bắt đầu mở rộng chiến dịch quân sự tại miền Đông Liban, trong bối cảnh thỏa thuận đình chiến không thể chấm dứt hoàn toàn các hành động quân sự.

Trước đó, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đầu tháng 4/2026 cảnh báo về một cuộc khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng nhất trong lịch sử hiện đại. Theo Giám đốc điều hành IEA, ông Fatih Birol, quy mô gián đoạn nguồn cung dầu khí do tình trạng phong tỏa eo biển Hormuz hiện nay còn nghiêm trọng hơn tổng hợp các cuộc khủng hoảng năm 1973, 1979 và 2022 cộng lại.

Trong cuộc phỏng vấn với tờ Le Figaro (Pháp), ông Fatih Birol nhấn mạnh rằng thế giới chưa từng trải qua một đợt gián đoạn nguồn cung năng lượng với quy mô lớn như vậy. Việc eo biển Hormuz – tuyến đường thủy trung chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí đốt toàn cầu – bị hạn chế lưu thông đã đẩy thị trường vào trạng thái căng thẳng cực độ.

Giá dầu thế giới đã tăng mạnh và liên tục thiết lập các đỉnh mới trong thời gian qua. Một diễn biến hiếm gặp trên thị trường là giá dầu WTI vượt giá dầu Brent, phản ánh nhu cầu cấp bách đối với nguồn cung ngay tại thị trường Mỹ trong bối cảnh rủi ro vận tải biển gia tăng và chi phí logistics leo thang.

IEA cảnh báo dù các nước châu Âu, Nhật Bản hay Australia đều sẽ chịu ảnh hưởng, nhưng các quốc gia đang phát triển mới là đối tượng dễ bị tổn thương nhất. Họ sẽ phải đối mặt với nhiều khó khăn khi giá dầu khí tăng cao kéo theo chi phí thực phẩm, phân bón và lạm phát chung tăng tốc chóng mặt.