Cao Bằng trước 'trạng thái biến đổi khí hậu mới': Từ nhận diện rủi ro đến kiến tạo mô hình thích ứng bền vững

Bài 1: Nhận diện rủi ro - Khi hạ tầng miền núi đứng trước thử thách cực đoan

Trong bối cảnh BĐKH ngày càng cực đoan, những quy luật thời tiết quen thuộc tại tỉnh đang bị phá vỡ với tần suất và cường độ gia tăng chưa từng có. Cuối mùa mưa năm 2024 - 2025, các đợt mưa lớn bất thường gây ra lũ quét, sạt lở đất và ngập úng cục bộ liên tiếp xảy ra không chỉ gây thiệt hại về kinh tế - xã hội mà còn bộc lộ rõ những “điểm yếu” cố hữu của hệ thống hạ tầng kỹ thuật đô thị miền núi. Từ thực tiễn đó, việc nhận diện đúng bản chất rủi ro không còn là yêu cầu học thuật, mà trở thành nhiệm vụ cấp thiết, đặt nền móng cho một tư duy phát triển mới: thích ứng chủ động với “trạng thái khí hậu mới” thay vì chỉ ứng phó bị động.

Địa hình dốc, chia cắt - điểm khởi nguồn của tổn thương

Cao Bằng - vùng đất biên cương của Tổ quốc mang trong mình những đặc trưng địa mạo điển hình của khu vực miền núi Đông Bắc, địa hình bị chia cắt mạnh, hệ thống núi đá vôi xen kẽ thung lũng hẹp, mạng lưới sông suối dày đặc. Chính cấu trúc tự nhiên này vừa là lợi thế về cảnh quan thiên nhiên, tài nguyên môi trường, vừa tiềm ẩn những rủi ro lớn khi chịu tác động của BĐKH.

Theo phân tích của PGS.TS Nguyễn Hồng Tiến, nguyên Cục trưởng Cục Hạ tầng kỹ thuật, Bộ Xây dựng, p hần lớn diện tích của tỉnh có độ dốc lớn, đặc biệt tại các khu vực núi đá vôi bị chia cắt mạnh, khiến nguy cơ sạt lở đất đá, lũ quét và xói mòn tăng cao trong mùa mưa. Khi lượng mưa đạt cường suất lớn trong thời gian ngắn, dòng chảy hình thành nhanh, vận tốc lớn, mang theo bùn đất, cây cối, tạo nên những dòng lũ có sức tàn phá mạnh.

Điều đáng lưu ý, trong bối cảnh BĐKH, các hiện tượng thời tiết cực đoan không còn tuân theo quy luật chu kỳ quen thuộc. Lượng mưa có xu hướng tăng đột biến, vượt xa các thông số thiết kế truyền thống của hạ tầng. Điều này khiến nhiều công trình, từ hệ thống thoát nước đến giao thông nhanh chóng rơi vào trạng thái quá tải.

Ở góc nhìn quy hoạch không gian, PGS.TS, kiến trúc sư Phạm Trọng Thuật, Hiệu trưởng Trường Đại học Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng: Cao Bằng là một “đô thị thung lũng khép kín”, nơi các dãy núi đá vôi tạo thành vành đai tự nhiên, còn sông Bằng và sông Hiến đóng vai trò trục sinh mệnh. Tuy nhiên, chính đặc điểm này cũng làm hạn chế khả năng thoát lũ tự nhiên khi đô thị hóa gia tăng.

Thực tế, tại nhiều khu dân cư, tình trạng xây dựng sát chân taluy, san gạt nền thiếu kiểm soát đã làm mất cân bằng địa chất. Khi mưa lớn kéo dài, nước thấm vào đất làm tăng áp lực lỗ rỗng, dẫn đến nguy cơ trượt, lở đất. Đây không còn là rủi ro tiềm tàng mà đã xuất hiện tại nhiều khu vực.

Như vậy, có thể thấy, địa hình không chỉ là yếu tố nền, mà chính là “biến số quyết định” trong bài toán rủi ro của Cao Bằng. Khi BĐKH làm gia tăng cực trị thời tiết, mọi yếu tố bất lợi của địa hình dốc đều bị khuếch đại, tạo nên một hệ thống rủi ro phức hợp, khó kiểm soát.

Hạ tầng truyền thống trở nên “lỗi thời” trước mưa cực đoan

Nếu địa hình là yếu tố tự nhiên khó thay đổi, thì hạ tầng kỹ thuật lại là sản phẩm của tư duy phát triển. Thực tế cho thấy, chính tư duy này đang bộc lộ những hạn chế khi đối mặt với “trạng thái khí hậu mới”. Nhiều năm qua, hệ thống thoát nước đô thị được thiết kế dựa trên giả định về chu kỳ mưa ổn định. Triết lý chủ đạo là “thu - dẫn - xả nhanh”, nhằm đưa nước ra khỏi khu vực đô thị trong thời gian ngắn nhất. Tuy nhiên, theo PGS.TS Vũ Thị Vinh, nguyên Tổng Thư ký Hiệp hội các đô thị Việt Nam, cách tiếp cận này đang trở nên quá tải trước các trận mưa cực đoan, dẫn đến hiệu quả giảm sút và chi phí duy tu ngày càng lớn.

Thực tế tại Cao Bằng cho thấy, nhiều khu vực đô thị, đặc biệt là các phường trung tâm, đã xuất hiện tình trạng ngập úng cục bộ hoặc trên diện rộng trong các đợt mưa lớn. Nguyên nhân không chỉ đến từ lượng mưa, mà là kết quả của một “hàm đa biến”: địa hình dốc, dân cư tập trung ven sông, hệ thống thoát nước chưa đồng bộ. Vì vậy, tháng 9 và đầu tháng 10/2025 khi mưa dồn dập, lũ dâng cao vượt đỉnh lũ năm 1986 hơn 1 - 1.5 m, khó thoát lũ.

Trận mưa lớn kéo dài từ ngày 30/9 - 1/10/2025 gây ngập lụt trên diện rộng tại các phường và nhiều xã của tỉnh.

Đáng chú ý, quá trình đô thị hóa dọc các trục sông và giao thông đã vô tình thu hẹp hành lang thoát lũ tự nhiên. Những không gian vốn có chức năng điều tiết nước bị lấn chiếm, khiến dòng chảy bị dồn nén, gia tăng nguy cơ ngập úng khi mưa lớn.

Một vấn đề khác là sự thiếu đồng bộ của hạ tầng. Hệ thống thoát nước ở nhiều khu vực được xây dựng qua nhiều giai đoạn, với tiêu chuẩn khác nhau, dẫn đến tình trạng “nút thắt cổ chai” trong quá trình tiêu thoát. Khi xảy ra mưa lớn, chỉ cần một điểm nghẽn cũng có thể gây ngập úng trên diện rộng.

Theo đánh giá của các chuyên gia, bản chất của vấn đề không phải “thiếu hạ tầng”, mà là “sai cách tiếp cận”. Việc chỉ tập trung vào tăng cường cống, mương mà không xem xét tổng thể lưu vực, không gian đô thị và đặc điểm địa hình đã khiến các giải pháp trở nên manh mún, thiếu hiệu quả.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là nâng cấp hạ tầng, mà là thay đổi tư duy: từ “thoát nhanh” sang “thoát chậm”, từ “chống nước” sang “quản trị nước”. Đây là bước chuyển mang tính căn bản, quyết định khả năng thích ứng của đô thị miền núi trong tương lai.

Những cảnh báo từ thực tiễn - Cao Bằng bước vào “trạng thái khí hậu mới”

Những năm gần đây, đặc biệt mùa mưa năm 2024 - 2025, các hiện tượng thời tiết cực đoan tại Cao Bằng không còn là những sự kiện cá biệt, mà đã trở thành xu hướng rõ rệt. Các đợt mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất xảy ra với tần suất dày hơn, cường độ mạnh hơn, gây thiệt hại đáng kể về hạ tầng và đời sống người dân. Đặc biệt, các đợt mưa lũ cuối tháng 9 và đầu tháng 10/ 2025 làm nhiều khu vực tại các phường: Thục Phán, Tân Giang, Nùng Trí Cao bị ngập sâu, trên diện rộng, qua đó bộc lộ rõ giới hạn của tư duy quy hoạch và hạ tầng truyền thống.

Không chỉ dừng lại ở thiệt hại trước mắt, các sự kiện này còn đặt ra những câu hỏi lớn về tính bền vững của mô hình phát triển hiện tại. Khi các quy luật khí hậu thay đổi, những giả định cũ về an toàn hạ tầng không còn phù hợp. Những khu vực từng được xem là “an toàn” có thể trở thành điểm rủi ro trong tương lai.

Tìm hiểu về tình trạng mưa lũ dâng cao, thoát nước chậm của Cao Bằng, nhiều chuyên gia nhận diện: Cao Bằng đang bước vào một “trạng thái khí hậu mới”, nơi các hiện tượng cực đoan trở thành “bình thường mới”. Điều này đòi hỏi một cách tiếp cận hoàn toàn khác trong quy hoạch và quản lý đô thị. Thay vì chỉ phản ứng sau thiên tai, cần chuyển sang chủ động dự báo và phòng ngừa, cần xem nước là yếu tố cần được quản trị. Đây không chỉ là thay đổi về kỹ thuật, mà là thay đổi về tư duy phát triển.

Hội thảo khoa học “Đô thị miền núi thích ứng với BĐKH cực đoan” do UBND tỉnh phối hợp tổ chức sẽ tập trung trao đổi các vấn đề khoa học và thực tiễn liên quan đến quy hoạch đô thị miền núi thích ứng với BĐKH; tích hợp các yếu tố rủi ro thiên tai, khí hậu vào công tác lập và quản lý quy hoạch; định hướng phát triển không gian đô thị phù hợp với điều kiện địa hình, thủy văn, sinh thái đặc thù của khu vực miền núi; thảo luận các giải pháp về hạ tầng kỹ thuật đô thị, đặc biệt là hệ thống thoát nước mưa, điều tiết nước và phòng, chống ngập úng, lũ quét; các giải pháp quy hoạch, thiết kế, xây dựng; phát huy vai trò quản lý như: quản lý hạ tầng giao thông và công trình giao thông miền núi nhằm giảm thiểu rủi ro sạt lở, bảo đảm an toàn, thông suốt và phát huy bền vững.

Từ những diễn biễn ngập lụt tại Cao Bằng những năm qua cho thấy hậu quả BĐKH đang diễn ra không phải là hiện tượng đơn lẻ, mà là biểu hiện của một xu thế toàn cầu. Tuy nhiên, với đặc thù địa hình miền núi, những tác động này trở nên rõ nét và khắc nghiệt hơn. Từ những cảnh báo đó, một yêu cầu cấp thiết được đặt ra: phải nhận diện đúng bản chất rủi ro, làm cơ sở cho việc xây dựng các giải pháp thích ứng hiệu quả. Chỉ khi hiểu đúng vấn đề mới có thể tìm ra lời giải phù hợp.