Thế cờ Mỹ - Iran thay đổi

Quyết định chuyển từ chiến tranh quân sự sang chiến tranh kinh tế của Tổng thống Mỹ Donald Trump - với việc phong tỏa các tuyến hàng hải và cảng biển của Iran - được xem là nỗ lực nhằm kết thúc xung đột mà không cần phát động thêm một chiến dịch tấn công Mỹ - Israel mới.

Trọng tâm của chiến lược này là niềm tin rằng nếu Iran bị chặn xuất khẩu dầu và nhập khẩu các hàng hóa thiết yếu, nền kinh tế nước này sẽ nhanh chóng rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng, kéo theo thiếu hụt lương thực, siêu lạm phát và hệ thống ngân hàng tê liệt. Khi đó, Tehran buộc phải chấp nhận các điều kiện của Washington để chấm dứt chiến tranh, CNN phân tích.

Gần 50 ngày chiến sự Iran, hậu quả vượt xa dự tính Sau gần 50 ngày chiến sự quanh Iran, hàng nghìn cuộc tấn công đã lan rộng vượt biên giới, phá hủy từ căn cứ quân sự, hạ tầng năng lượng đến khu dân cư, khiến hàng chục nghìn người thương vong và đẩy cả khu vực vào khủng hoảng an ninh - năng lượng chưa từng có tiền lệ.

Canh bạc tất tay

Trên lý thuyết, đây có thể là một “canh bạc hợp lý”. Một nền kinh tế vốn đã bị tàn phá bởi các lệnh trừng phạt có thể sụp đổ nhanh hơn nếu bị siết thêm ở điểm nghẽn sinh tử. Sẽ là một giải pháp gọn gàng nếu Washington có thể đáp trả việc Iran từng tìm cách bóp nghẹt kinh tế toàn cầu bằng việc đóng cửa một phần eo biển Hormuz bằng một đòn phong tỏa quyết đoán tương tự.

Tuy nhiên, sự lạc quan ngày càng gia tăng trong giới chức Mỹ, các cây bút bảo thủ và một số nhà phân tích rằng phong tỏa có thể “bẻ gãy” Iran lại dựa trên một giả định từng nhiều lần khiến Washington thất bại ở Trung Đông, cho rằng đối thủ sẽ phản ứng theo logic mà Mỹ coi là hợp lý.

Thực tế lịch sử cho thấy các đối thủ của Mỹ, từ Iraq, Afghanistan, Nga cho tới Libya, thường không hành động theo cách Washington dự đoán về lợi ích quốc gia của họ.

Hậu quả kinh tế và những thiệt hại về cơ sở hạ tầng đang là những đòn bẩy của Mỹ vơi Iran. Ảnh: Reuters.

Kỳ vọng của kế hoạch này là Tehran sẽ nhượng bộ trước áp lực để giảm thiểu hậu quả kinh tế. Đồng thời, Washington cũng ngầm hy vọng điều kiện kinh tế suy thoái sẽ kích hoạt bất ổn nội bộ, tạo sức ép chính trị lên bộ máy cầm quyền. Về dài hạn, điều đó cũng gắn với nhu cầu tái thiết kinh tế sau các đợt xung đột và không kích kéo dài giữa Mỹ và Israel.

Nhưng khả năng giới lãnh đạo Iran nhìn nhận theo cách đó vẫn là một dấu hỏi lớn. Việc bộ máy cầm quyền vẫn trụ vững ngay cả khi nhiều nhân vật cấp cao bị loại bỏ trong chiến tranh cho thấy khả năng “chịu đau” đáng kể của họ.

Vì vậy, không loại trừ khả năng Washington đang một lần nữa đánh giá thấp sức bền của đối thủ trong một cuộc đối đầu mà Tehran coi là mang tính sống còn. Một số nguồn tin báo chí Mỹ cũng cho rằng ông Trump từng tin chiến dịch quân sự Mỹ - Israel có thể nhanh chóng kết thúc chiến tranh, trước khi Iran kịp triển khai các bước đi như phong tỏa Hormuz.

Điều đó khiến kết cục của chiến lược phong tỏa có thể phụ thuộc nhiều vào yếu tố thời gian. Liệu áp lực kinh tế có đủ nhanh để làm thay đổi hành vi của Iran trước khi các tác động ngược lan rộng ra kinh tế toàn cầu hay không.

Nếu không, chính sách mới của ông Trump có nguy cơ biến thành một cái bẫy chính trị khác, làm gia tăng hệ lụy của một cuộc chiến vốn đã bắt đầu gây sức ép lên triển vọng chính trị nội bộ của đảng Cộng hòa.

Phong tỏa có thể giáng đòn nhanh vào kinh tế Iran

Giống nhiều quyết định thời chiến khác của ông Trump, kế hoạch phong tỏa ban đầu bị đánh giá là thiếu chuẩn bị và ít được giải thích rõ ràng với công chúng Mỹ. Tuy vậy, về mặt quân sự, đây vẫn là một chiến dịch khả thi. Hải quân Mỹ có đủ năng lực hiện diện trong khu vực, và Washington có kinh nghiệm lâu dài trong việc thực thi các lệnh phong tỏa hàng hải.

Một thủy thủ Mỹ ra hiệu cho trực thăng MH-60S Sea Hawk, thuộc Phi đội Trực thăng Tấn công Hàng hải 71, khi nó cất cánh từ boong tàu khu trục tên lửa dẫn đường lớp Arleigh Burke USS Pinckney trong Chiến dịch Cơn thịnh nộ dữ dội, ngày 27/3. Ảnh: US Navy.

Một phân tích của Tổ chức Bảo vệ Dân chủ (FDD) - được trích dẫn rộng rãi tại Washington - cho rằng một lực lượng phong tỏa do Mỹ dẫn đầu ngoài eo biển Hormuz, kết hợp với không quân và lực lượng mặt đất, có thể mang lại hiệu quả đáng kể.

Theo phân tích này, hơn 90% trong tổng kim ngạch thương mại 109,7 tỷ USD của Iran đi qua tuyến hàng hải chiến lược này. Nếu bị cắt đứt, xuất khẩu dầu có thể đình trệ nhanh chóng, gây áp lực lạm phát và khủng hoảng tiền tệ chỉ trong vài ngày. Thậm chí, Iran có thể buộc phải dừng sản xuất dầu trong vài tuần do không còn khả năng lưu trữ và xuất khẩu.

Điều đó mở ra khả năng chiến lược mới: thay vì chỉ chịu đòn không kích, Iran có thể bị bóp nghẹt kinh tế theo cách trực diện hơn.

“Về mặt quân sự, họ đã bị đánh mạnh, nhưng chúng ta chưa thực sự siết nghẹt nền kinh tế của họ. Và đó là lý do họ tin rằng mình vẫn còn đòn bẩy”, cựu Đô đốc NATO James Stavridis nhận định.

Tuy nhiên, chiến lược phong tỏa cũng buộc Iran phải cân nhắc các phản ứng rủi ro cao. Tehran có thể đáp trả bằng việc gia tăng căng thẳng với các đồng minh của Mỹ tại vùng Vịnh, hoặc kích hoạt lực lượng Houthi tại Yemen nhằm phong tỏa tuyến vận tải thay thế qua Biển Đỏ - một kịch bản có thể gây chấn động mạnh tới thương mại toàn cầu.

Với Mỹ, rủi ro cũng không nhỏ. Việc ngăn chặn các tàu chở dầu, đặc biệt là tàu liên quan tới Trung Quốc hoặc Ấn Độ, có thể dẫn tới khủng hoảng ngoại giao, nhất là trong bối cảnh Washington đang chuẩn bị cho các tiếp xúc cấp cao với Bắc Kinh.

Các thành viên lực lượng quân sự Houthi diễu hành tại thành phố cảng Hodeida trên Biển Đỏ, Yemen năm 2022. Ảnh: Reuters.

Hy vọng từ Washington và câu hỏi bỏ ngỏ

Nhà Trắng vẫn tỏ ra lạc quan rằng phong tỏa có thể mở đường cho một vòng đàm phán mới với Iran, sau khi vòng thương lượng gần đây không đạt kết quả.

Tuy nhiên, chính quyền Mỹ vẫn tiếp tục nhấn mạnh rằng Tehran đang “cần thỏa thuận hơn bao giờ hết” - một cách nhìn bị nhiều nhà quan sát cho là thiếu bằng chứng thực tế, khi các lập trường giữa hai bên vẫn rất xa nhau.

Washington muốn Iran từ bỏ hoàn toàn tham vọng hạt nhân, hạn chế năng lực tên lửa và chấm dứt hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm như Hezbollah hay Hamas. Trong khi đó, Tehran yêu cầu được bồi thường chiến tranh, giữ năng lực tên lửa và duy trì quyền làm giàu uranium ở mức nhất định.

Dù vậy, một số khoảng giao thoa vẫn tồn tại. Có thông tin rằng Mỹ từng đề xuất phương án tạm dừng làm giàu uranium trong 20 năm, trong khi Iran chỉ chấp nhận 5 năm - cho thấy vẫn còn dư địa thỏa hiệp.

Song tiến trình này, nếu có, sẽ đòi hỏi thời gian dài, đàm phán kỹ thuật phức tạp và mức độ kiên nhẫn mà chính sách đối ngoại của Washington hiện chưa thể hiện rõ.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất về “canh bạc phong tỏa Iran” không chỉ là điều gì xảy ra nếu nó thất bại - mà là điều gì sẽ xảy ra nếu nó thành công.