Cao Nhị: Một đời mê phim, một kiếp say chữ

Cuốn sách ra mắt đúng 20 năm Cao Nhị rời cõi tạm. Ảnh: NXB Trẻ

Bởi những đổi thay của thời đại và trào lưu, vai trò thứ 2 của Cao Nhị đôi khi lẩn khuất, có nhiều thăng trầm, nhưng qua tác phẩm Chuyện người mê phim số 2 (NXB Trẻ, 2026) quãng dài ông đồng hành với điện ảnh nước nhà sẽ được hiện ra một cách sống động.

Tại đây, qua những bài viết được tập hợp từ các tờ báo như Màn ảnh Hà Nội, Màn ảnh Sân khấu, Tạp chí Âm nhạc, Tạp chí Điện ảnh… của gần nửa thế kỷ trước, rất nhiều bộ phim cũng như chân dung sẽ được nhắc nhớ, giúp ta hiểu thêm về ngày tháng cũ của ngành điện ảnh, qua đó những đúc rút về quá trình làm nghề, sứ mệnh của người nghệ sĩ… cũng được truyền tải một cách thú vị.

Trong từng bài viết, Cao Nhị đã cho thấy ngòi bút sắc sảo, súc tích, gói gọn được chân dung của một cá nhân hay nội dung của một tác phẩm trong khuôn khổ giới hạn của một bài báo; nhưng cũng gần gũi, chân thành đến không thể ngờ. Bằng những quan sát tinh tế, ông đã gợi được những gì là đặc trưng nhất của một con người. Đó là Trà Giang giản dị, chân thật; là Lê Vân hòa đồng, dễ thích nghi; là Đức Lưu không ngại đổi mới, thử thách bản thân... Không chỉ khen ngợi, ông cũng nói thẳng nói thật những chỗ chưa được, những điểm chưa hay, như phim của Phạm Văn Khoa còn chưa trau chuốt, hay Thương Tín còn thiếu đổi mới…

Từ khoảng cách xa nhìn lại, những gì Cao Nhị mang đến cũng giúp ta hình dung một cách sơ bộ nền điện ảnh Cách mạng Việt Nam từ những ngày đầu vẫn còn non trẻ và nhiều thiếu thốn, nhưng luôn có những cá nhân đầy ắp đam mê, sẵn sàng hy sinh, cống hiến hết mình. Đó là những nhà làm phim như Hồng Sến, Nguyễn Thụ… trực tiếp bước vào cuộc chiến, từ đó mang đến những thước phim chân thật nhất có thể. Đó cũng là những giám đốc sản xuất với cái nhìn cởi mở đã mang đến những tác phẩm trở thành kinh điển sau này, như Lưu Xuân Thư với Chuyện tử tế hay Hà Nội trong mắt ai của Trần Văn Thủy…

Ở đó ta cũng nhìn thấy rất nhiều hạn chế nhưng bằng khả năng linh hoạt, liên tục thích nghi của người Việt ta mà những khó khăn đã được “gỡ rối”. Từ những trang viết của Cao Nhị, ta được biết thêm nhiều chuyện hậu trường, như nghệ sĩ thiết kế bối cảnh Ngọc Linh đã phải khảo sát trang phục của người dân tộc thiểu số kỹ càng ra sao để thực hiện phim Vợ chồng A Phủ, hay việc tái hiện bối cảnh từ vùng Tây Bắc xuống gần thủ đô cũng là bài toán có phần nan giải… Và dẫu chưa có hệ thống hoàn thiện, nhưng điện ảnh cách mạng cũng có những tác phẩm sở hữu quy mô “bom tấn” như chia sẻ của chủ nhiệm phim Trần Cam, rằng để Em bé Hà Nội trở nên chân thật, ông đã phải thức liên tục 35 đêm trắng để phối hợp với một đơn vị tên lửa…

Trong khi đó những “tài tử”, “minh tinh” của giai đoạn này cũng đã mang đến rất nhiều bài học vẫn còn vọng tiếng đến ngày nay về trách nhiệm của người làm nghề, thông qua các bài phỏng vấn, chân dung mà Cao Nhị thực hiện. Hoạt động trong một thời kỳ còn nhiều khó khăn, họ luôn ý thức được sứ mệnh và ảnh hưởng của mình. Khi đọc cuốn sách, tin chắc nhiều người sẽ phải lặng mình khi nghe Tuấn Tú - người đã ghi dấu ấn với Chung một dòng sông, Vĩ tuyến 17 ngày và đêm… tiết lộ có lúc thức dậy từ 1 giờ đêm để hóa trang đến 5 giờ sáng cho một nhân vật khó mà mình vừa lo sợ vừa sung sướng để hóa thân, có khi mất ăn mất ngủ dẫu cho đã có thâm niên...

Với những trang viết chân thành, sống động, Chuyện người mê phim số 2 có thể nói là tư liệu quý giá về nền điện ảnh cách mạng ở những ngày đầu. Qua đó cuốn sách không chỉ làm hiện rõ những con người vượt qua khó khăn, mà còn gửi gắm rất nhiều thông điệp vọng đến ngày nay cho người làm nghề lẫn độc giả đại chúng, dưới sự quan sát tinh tế và tài năng viết lách của chính Cao Nhị.