Cặp thầy trò trở thành 'ông trùm' AI Trung Quốc, khiến Mỹ phải dè chừng

Ngày nay, họ đã trở thành 2 trong số những “ông trùm” trí tuệ nhân tạo (AI) của Trung Quốc, khiến những người tiên phong về AI tại Mỹ phải dè chừng.

GS Đường Kiệt (bìa phải) và học trò Dương Trí Lâm. (Ảnh: newsbytesapp.com)

Không phải một sớm một chiều

GS Đường, công tác tại Đại học Thanh Hoa, là người đồng sáng lập Z.AI - một trong những công ty đang bám sát 2 đối thủ Mỹ Anthropic và OpenAI về năng lực công nghệ cũng như mức độ sử dụng trên toàn cầu.

GS Đường cũng đang lãnh đạo Moonshot AI. Mỗi công ty được định giá hàng chục tỷ USD.

Sự trỗi dậy nhanh chóng của các mô hình AI Trung Quốc đặt ra hàng loạt câu hỏi tại Thung lũng Silicon và Washington: Làm thế nào các phòng thí nghiệm AI Trung Quốc có thể tiến xa đến vậy trong thời gian ngắn? Các mô hình AI của họ đến từ đâu? Những công ty như Z.AI và Moonshot có đánh cắp công nghệ từ các mô hình Mỹ hay không? Và liệu sản phẩm của họ có nên bị cấm để bảo vệ an ninh quốc gia Mỹ?

Sự nghiệp của ông Đường và ông Dương cho thấy đà tiến của AI Trung Quốc không phải điều bất ngờ xuất hiện trong một sớm một chiều.

GS Đường, 49 tuổi, nghiên cứu máy học trong khoảng 25 năm. Hơn chục năm trước, ông đã nằm trong nhóm chuyên gia AI Trung Quốc đi đầu trong việc sử dụng máy tính để thực hiện những nhiệm vụ giống con người, chẳng hạn như hiểu ngôn ngữ và nhận diện khuôn mặt.

Ông Đường, ông Dương và những nhà nghiên cứu khác - nhiều người trong số họ bắt đầu sự nghiệp tại ĐH Thanh Hoa và một số cơ sở đào tạo khác - đã tạo nên “Thung lũng Silicon ảo” tại các trung tâm công nghệ Trung Quốc.

Tri thức dễ dàng được chia sẻ giữa họ nhờ văn hóa công bố nghiên cứu và xu hướng sử dụng công nghệ mã nguồn mở, trong đó phần lớn được cung cấp miễn phí để tải xuống và chỉnh sửa.

Để bắt kịp trong kỷ nguyên AI tạo sinh, các công ty Trung Quốc kết hợp giữa sáng tạo và mô phỏng. Đây cũng là cách làm nên thành công của nước này trong các lĩnh vực điện tử, ô tô và năng lượng xanh.

Ngành AI Trung Quốc đưa những nhà khoa học máy tính được đào tạo tại Mỹ trở về nước, đồng thời theo sát những tiến bộ của Mỹ.

Một phương pháp gây tranh cãi là họ dường như đã sử dụng kỹ thuật “chưng cất” các mô hình AI của Mỹ, để hỗ trợ huấn luyện mô hình riêng. Đây là quá trình hệ thống mới học từ hệ thống có sẵn, bằng cách đặt cho nó hàng trăm nghìn câu hỏi rồi phân tích câu trả lời.

Anthropic cáo buộc một số công ty Trung Quốc, trong đó có Z.AI và Moonshot, vi phạm chính sách khi chưng cất dữ liệu ở quy mô lớn. Hai công ty chưa bình luận về cáo buộc này.

Những người làm việc tại các công ty phát triển mô hình AI Trung Quốc nói rằng kỹ thuật chưng cất được sử dụng rộng rãi trên toàn cầu, và một số công ty Trung Quốc có thể áp dụng mạnh tay hơn các đối thủ Mỹ.

Tháng 6 vừa qua, tỷ phú Elon Musk dự đoán Trung Quốc sẽ chưa thể bắt kịp mô hình Fable hàng đầu của Anthropic cho đến quý I/2027. GS Đường đáp lại trên mạng xã hội X: “Sẽ không mất nhiều thời gian đến thế”.

Các lãnh đạo ngành AI ở cả 2 nước cho rằng năng lực của những mô hình AI tốt nhất Trung Quốc hiện chỉ chậm hơn các mô hình hàng đầu của Mỹ vài tháng.

Trong tháng này, Z.AI ra mắt mô hình GLM-5.3 mới nhất, tuyên bố đã đạt năng lực an ninh mạng tương đương Mythos 5 của Anthropic.

Đặt cược lớn

Chính phủ Trung Quốc từ lâu coi AI và khoa học máy tính là những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và bảo đảm an ninh quốc gia.

Công thức bắt kịp của Bắc Kinh kết hợp giữa hỗ trợ của nhà nước và cạnh tranh trong khu vực tư nhân. Nhà nước đổ tiền vào nghiên cứu tại các trường đại học như Thanh Hoa, tài trợ startup, trong khi chính quyền trung ương và địa phương sớm trở thành khách hàng sử dụng dịch vụ của các công ty này.

Sau khi Anthropic giới thiệu mô hình Mythos vào mùa xuân năm nay, có khả năng phát hiện các lỗ hổng an ninh mạng, một số quan chức Trung Quốc ví nó như “vũ khí hạt nhân của kỷ nguyên AI”.

Hiểu rằng Washington có thể ngăn các nước khác tiếp cận những mô hình AI tiên tiến nhất của Mỹ, Bắc Kinh đang hỗ trợ các nhà phát triển AI trong nước thông qua một quỹ quốc gia và nới lỏng quy định nhằm giúp startup đưa cổ phiếu lên sàn.

Theo Hiệp hội Đầu tư của các doanh nghiệp nhà nước, gần một nửa tổng vốn đầu tư cổ phần tại Trung Quốc trong nửa đầu năm nay đã chảy vào lĩnh vực AI, phần lớn từ các quỹ có sự hậu thuẫn của chính phủ.

Dương Trí Lâm gây chú ý với Kimmi K3

Bốn tiểu long AI

Đầu những năm 2000, ngành internet Trung Quốc bắt đầu bùng nổ, tạo ra lượng dữ liệu khổng lồ khi hàng triệu người dùng mua sắm, tìm kiếm thông tin và giao tiếp trực tuyến.

Các công ty bắt đầu đầu tư vào máy học để nâng cao hiệu quả thương mại điện tử và phân tích hành vi trực tuyến của người dùng.

Các trường đại học Trung Quốc đào tạo hàng loạt sinh viên chuyên về thị giác máy tính - một nhánh của khoa học máy tính nhằm dạy máy móc “nhìn” giống con người.

Thời kỳ này tạo ra “bốn tiểu long AI”, gồm các startup về thị giác máy tính như SenseTime, nơi đào tạo nhiều kỹ sư sau này trở thành lực lượng nòng cốt của ngành AI.

Tiền và nhân tài đổ về Đại học Thanh Hoa - trường đại học hàng đầu Trung Quốc về khoa học và công nghệ. Năm 2005, Andrew Yao - cựu giáo sư Đại học Princeton và chủ nhân giải thưởng mang tên nhà tiên phong ngành khoa học máy tính Alan Turing, thành lập “lớp Yao” tinh hoa tại Thanh Hoa, để đào tạo nhân tài hàng đầu.

GS Đường gắn bó với trường từ những năm học tiến sĩ. Ông nghiên cứu khai phá dữ liệu, lĩnh vực tìm kiếm các quy luật ẩn trong những tập dữ liệu lớn và sau này trở thành nền tảng quan trọng của AI.

Đến những năm 2010, phòng thí nghiệm của GS Đường đã nổi tiếng trên toàn quốc trong giới công nghệ. Các học trò cũ của ông bắt đầu làm việc tại những công ty hàng đầu ở Thung lũng Silicon.

Rất lâu trước khi cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung trong lĩnh vực AI trở thành chủ đề nóng, GS Đường đã coi mình là đối thủ của Sam Altman - CEO của OpenAI.

Khi OpenAI ra mắt mô hình GPT-3 tiên phong vào năm 2020, Z.AI đặt mục tiêu tạo ra một mô hình có năng lực tương đương.

Sau thời gian học với GS Đường, Dương Trí Lâm (năm nay 34 tuổi) lấy bằng tiến sĩ tại Đại học Carnegie Mellon ở Pittsburgh. Anh trở về Trung Quốc để hỗ trợ nghiên cứu của người thầy cũ, đồng thời chuẩn bị thành lập công ty riêng.

Là một người đam mê nhạc rock, Dương đặt tên startup bằng tiếng Trung theo album The Dark Side of the Moon của ban nhạc Pink Floyd. Tên tiếng Anh của công ty là Moonshot – gây tiếng vang lớn trong giới công nghệ với mô hình Kimi K3.