Cấp thiết bảo tồn di tích lịch sử văn hóa

Các nghệ nhân đang tô sứ tại công trình trùng tu đình Túy Loan. Ảnh: HÀN NGUYÊN

Tính đến cuối tháng 6/2026, toàn thành phố có 566 di tích, trong đó có 2 di sản văn hóa thế giới, 4 di tích quốc gia đặc biệt, 84 di tích quốc gia, 476 di tích cấp thành phố và 180 công trình, địa điểm thuộc danh mục kiểm kê, đăng ký bảo vệ. Hệ thống di tích phân bố trên địa bàn rộng, đa dạng về loại hình, niên đại, chủ thể quản lý và tình trạng bảo tồn.

Nhu cầu trùng tu cao

Sau 15 năm được trùng tu, bảo tồn, mới đây thành phố tiếp tục quyết định đầu tư gần 10 tỷ đồng để bảo tồn, tu bổ, phục hồi di tích Đình làng Túy Loan. Ông Nguyễn Văn Minh (thành viên tổ quản lý Đình làng Túy Loan) cho biết, do các hạng mục chính của di tích xuống cấp, khi hạ giải hầu hết phần gỗ bị mục nát. Ban quản lý di tích cũng như chính quyền địa phương đã kiến nghị thành phố đầu tư trùng tu từ nhiều năm nay. Với lần trùng tu này, trong quá trình thi công luôn có sự giám sát của cơ quan chức năng, chính quyền địa phương và đại diện các tộc họ liên quan.

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, thành phố đang triển khai 11 dự án trùng tu, phục hồi di tích, tiêu biểu như phục hồi và tôn tạo di tích Thành Điện Hải (giai đoạn 2); Dự án Bảo tàng điêu khắc Chăm Phong Lệ (cơ sở 2) - Giai đoạn 1; Công viên Văn hóa lịch sử Ngũ Hành Sơn; Bảo tồn, tu bổ, phục hồi và phát huy giá trị di tích tháp Chăm Bằng An; Bảo tồn, tu bổ, phục hồi và phát huy giá trị tháp Bắc, tháp Giữa thuộc di tích tháp Chăm Chiên Đàn; Bảo tồn, tu bổ, phục hồi di tích Đình làng Túy Loan…

Báo cáo thực trạng và đề xuất nhu cầu đầu tư bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích vật thể trên địa bàn thành phố của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết, đến tháng 8/2026, toàn thành phố có tới 231/566 di tích (chiếm 41%) đề nghị được bảo quản, phục hồi. Trong đó, có 2 di sản thế giới, 25 di tích cấp quốc gia, 169 di tích cấp thành phố và 25 di tích chưa được xếp hạng và chưa đưa vào danh mục kiểm kê.

Theo Nghị quyết số 48/NQ-HĐND của HĐND thành phố về kế hoạch đầu tư công trung hạn nguồn vốn ngân sách địa phương giai đoạn 2026 - 2030, đối với nguồn lực cho các dự án di tích thì có 17 dự án về di tích đã được bố trí vốn chuyển tiếp, với tổng mức đầu tư là 1.058 tỷ đồng, bố trí vốn trung hạn của thành phố giai đoạn 2026 - 2030 khoảng 600 tỷ đồng; 15 dự án về di tích đã có quyết định chủ trương đầu tư từ nguồn ngân sách địa phương, với tổng mức đầu tư là 438 tỷ đồng, bố trí vốn trung hạn của thành phố giai đoạn 2026 - 2030 là hơn 376 tỷ đồng.

Trùng tu đình Túy Loan. Ảnh: HÀN NGUYÊN

Chuyển hướng đầu tư theo không gian văn hóa

Theo Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trương Thị Hồng Hạnh, việc đầu tư bảo tồn, tu bổ di tích là cần thiết nhằm kịp thời ngăn chặn tình trạng xuống cấp, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tâm linh của nhân dân; đồng thời bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch địa phương. Tuy nhiên, công tác này còn nhiều khó khăn. Đó là tình trạng thiếu nhân lực chuyên môn, năng lực quản lý di sản chưa đồng đều; nguồn lực đầu tư bảo tồn chưa được phân bổ đồng đều; còn khó khăn trong chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu di sản và phát huy giá trị di tích gắn với du lịch.

Việc khai thác chưa tương xứng, thiếu quy hoạch tổng thể; một số dự án bảo tồn, tôn tạo chưa thật sự phù hợp với nhu cầu khai thác và năng lực quản lý, vận hành. Quy trình, thủ tục đầu tư, thời gian tham gia góp ý, thẩm định ở một số trường hợp chưa đáp ứng quy định và tiến độ yêu cầu; các loại chi phí triển khai tăng cao hằng năm cũng gây thêm áp lực cho công tác tu bổ di tích.

Để khắc phục những hạn chế trên, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tập trung chuyển dần từ phương thức đầu tư riêng lẻ từng di tích sang đầu tư theo không gian văn hóa, cụm di sản và tuyến du lịch văn hóa, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và khả năng phát huy giá trị sau đầu tư. Thành phố cũng nghiên cứu cơ chế điều tiết nguồn thu từ các di tích có nguồn thu để hỗ trợ các di tích không có khả năng tự chủ tài chính; lồng ghép nguồn lực từ các chương trình mục tiêu quốc gia, chương trình phát triển văn hóa, du lịch, xây dựng nông thôn mới.

Cùng với đó, nâng cao chất lượng lập, thẩm định và quản lý đầu tư các dự án bảo tồn di sản; tăng cường cơ chế phối hợp với địa phương trong quản lý di sản văn hóa, từng bước xây dựng phương thức quản lý phù hợp với quy mô di sản ngày càng lớn của thành phố sau sắp xếp đơn vị hành chính.