Cấp thiết xây dựng cơ chế quản trị kỳ thi hiện đại, minh bạch và công bằng

Nhìn lại những khoảng trống trong thực thi quy chế

Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 được tổ chức với quy mô đặc biệt lớn, có hơn 1,22 triệu thí sinh đăng ký dự thi tại gần 2.500 điểm thi trên cả nước. Mặc dù khối lượng công việc rất lớn, kỳ thi cơ bản diễn ra an toàn, nghiêm túc và đúng quy định, thể hiện sự nỗ lực của Bộ Giáo dục và Đào tạo, của các địa phương cùng các lực lượng tham gia tổ chức kỳ thi. Đây là kết quả cần được ghi nhận và tiếp tục phát huy. Tuy nhiên, sau kỳ thi, các vụ việc xảy ra tại Tuyên Quang và Quảng Trị, trong đó có giáo viên làm nhiệm vụ thư ký điểm thi bị khởi tố, đã thu hút sự quan tâm của dư luận và đặt ra yêu cầu nhìn nhận lại cơ chế tổ chức thực hiện Quy chế thi. Vụ án hiện đang được giải quyết theo quy định của pháp luật; trách nhiệm của từng cá nhân sẽ do cơ quan tiến hành tố tụng xác định trên cơ sở chứng cứ và theo đúng quy định pháp luật.

Từ góc độ quản trị công, điều cần quan tâm không chỉ là xử lý nghiêm các hành vi vi phạm mà còn là tổng kết thực tiễn để tiếp tục hoàn thiện thể chế. Một quy chế tốt không chỉ quy định đầy đủ trách nhiệm của các chủ thể tham gia tổ chức kỳ thi, mà còn phải xây dựng được cơ chế phòng ngừa hiệu quả, hạn chế tối đa những điều kiện có thể dẫn đến sai phạm.

Thí sinh tham dự Kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026.

Thực tiễn cho thấy, mỗi vụ việc vi phạm đều là cơ hội để rà soát và đánh giá lại hiệu quả của hệ thống quản lý. Nếu chỉ xử lý trách nhiệm cá nhân mà không xem xét những vấn đề trong tổ chức thực hiện thì nguy cơ phát sinh các vụ việc tương tự vẫn có thể tiếp tục xảy ra. Ngược lại, nếu biết tổng kết từ thực tiễn để hoàn thiện cơ chế quản trị thì mỗi bài học sẽ trở thành động lực thúc đẩy sự phát triển của hệ thống.

Điều đáng quan tâm sau kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 không chỉ là việc xử lý các hành vi vi phạm, mà còn là yêu cầu nhìn lại hiệu quả của cơ chế tổ chức thực hiện Quy chế thi. Trong quản trị công, mỗi vụ việc phát sinh đều là cơ hội để rà soát, hoàn thiện thể chế và nâng cao chất lượng quản lý. Vì vậy, giá trị của việc tổng kết kỳ thi không chỉ nằm ở xử lý trách nhiệm cá nhân mà còn ở việc nhận diện những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện trong cơ chế quản trị.

Theo Quy chế thi tốt nghiệp THPT hiện hành, Trưởng điểm thi, Phó Trưởng điểm thi (không phụ trách cơ sở vật chất) và giám thị không được làm nhiệm vụ tại điểm thi có học sinh lớp 12 của trường mình dự thi. Quy định này thể hiện rõ yêu cầu bảo đảm tính khách quan trong tổ chức kỳ thi. Tuy nhiên, đối với thư ký điểm thi, Quy chế hiện hành chưa quy định điều kiện loại trừ tương tự. Đây không phải là căn cứ để khẳng định Quy chế có thiếu sót, nhưng chính thực tiễn tổ chức kỳ thi năm 2026 cho thấy đây là vấn đề cần được tổng kết nghiêm túc để đánh giá mức độ phù hợp của quy định hiện hành.

Theo Quy chế, thư ký điểm thi được giao thực hiện nhiều nhiệm vụ liên quan đến việc tổng hợp số liệu, quản lý hồ sơ, hỗ trợ điều hành và tham gia nhiều công việc có liên quan trực tiếp đến quá trình tổ chức kỳ thi. Mặc dù không phải là chức danh quyết định các vấn đề chuyên môn của kỳ thi, đây vẫn là vị trí cần được nghiên cứu dưới góc độ quản trị rủi ro để tiếp tục hoàn thiện cơ chế phòng ngừa xung đột lợi ích khi cần thiết.

Điều cần nhấn mạnh là cơ chế phòng ngừa có mục tiêu là bảo vệ những người thực hiện đúng nhiệm vụ trước các tác động, áp lực hoặc những nghi ngờ không đáng có; đồng thời góp phần củng cố niềm tin của xã hội đối với tính khách quan và minh bạch của kỳ thi.

Điểm nghẽn trong cơ chế kiểm tra, giám sát, bên cạnh những quy định về tổ chức nhân sự, thực tiễn cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục nâng cao hiệu quả của cơ chế kiểm tra, giám sát.

Một cơ chế kiểm soát chỉ phát huy hiệu quả khi các chủ thể tham gia vừa chịu sự giám sát của cấp quản lý, vừa được kiểm tra thông qua các cơ chế độc lập và kiểm tra chéo. Nếu các lớp kiểm soát chưa thực sự hỗ trợ và kiểm chứng lẫn nhau thì hiệu quả phòng ngừa sẽ bị hạn chế, mặc dù hệ thống quy định đã tương đối đầy đủ. Vì vậy, điều cần quan tâm không chỉ là bổ sung thêm quy định mới mà trước hết là bảo đảm các quy định hiện hành được thực hiện đầy đủ, thống nhất và có thể kiểm tra, đối chiếu khi cần thiết. Đây là yêu cầu cơ bản của quản trị hiện đại và cũng là điều kiện để nâng cao hiệu lực thực thi của Quy chế.

Một cơ chế kiểm soát chỉ phát huy hiệu quả khi các chủ thể tham gia vừa chịu sự giám sát của cấp quản lý, vừa được kiểm tra thông qua các cơ chế độc lập và kiểm tra chéo. Nếu các lớp kiểm soát chưa thực sự hỗ trợ và kiểm chứng lẫn nhau thì hiệu quả phòng ngừa sẽ bị hạn chế, mặc dù hệ thống quy định đã tương đối đầy đủ. Vì vậy, điều cần quan tâm không chỉ là bổ sung thêm quy định mới mà trước hết là bảo đảm các quy định hiện hành được thực hiện đầy đủ, thống nhất và có thể kiểm tra, đối chiếu khi cần thiết. Đây là yêu cầu cơ bản của quản trị hiện đại và cũng là điều kiện để nâng cao hiệu lực thực thi của Quy chế.

Từ kiểm soát con người đến kiểm soát quy trình, một bài học quan trọng rút ra từ thực tiễn là cần tiếp tục chuyển mạnh từ tư duy kiểm soát con người sang kiểm soát quy trình. Quản trị hiện đại không đặt giả định mọi cá nhân đều không vi phạm, mà hướng tới xây dựng một quy trình đủ chặt chẽ để nếu có người muốn vi phạm thì rất khó thực hiện; và nếu vi phạm xảy ra thì có thể nhanh chóng phát hiện, truy vết và xử lý.

Có thể nói, giá trị lớn nhất của những bài học từ kỳ thi năm 2026 không chỉ nằm ở việc xử lý nghiêm các hành vi vi phạm mà còn ở cơ hội tiếp tục hoàn thiện Quy chế thi, nâng cao năng lực quản trị và củng cố niềm tin của xã hội đối với tính công bằng, minh bạch của nền giáo dục. Đó cũng là cơ sở để chuyển sang các kiến nghị hoàn thiện Quy chế và cơ chế tổ chức thực hiện trong thời gian tới.

Từ bài học thực tiễn đến hoàn thiện cơ chế quản trị kỳ thi

Thực tiễn tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 cho thấy, mỗi vụ việc vi phạm không chỉ đặt ra yêu cầu xử lý nghiêm minh theo quy định của pháp luật mà còn tạo cơ hội để tiếp tục hoàn thiện cơ chế quản trị kỳ thi. Việc tiếp tục rà soát, hoàn thiện Quy chế thi cần được đặt trong tổng thể quá trình đổi mới quản trị giáo dục. Trước hết, cần tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện cơ chế phòng ngừa xung đột lợi ích trong bố trí nhân sự làm nhiệm vụ thi. Việc lựa chọn, phân công các chức danh tại điểm thi cần bảo đảm tính khách quan, được xây dựng trên cơ sở tổng kết thực tiễn và đánh giá đầy đủ các yếu tố rủi ro có thể phát sinh. Mục tiêu của cơ chế này không phải là tăng thêm các điều kiện ràng buộc, mà là củng cố niềm tin của xã hội và bảo vệ chính những cán bộ, giáo viên thực hiện đúng nhiệm vụ.

Cùng với đó, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các chức danh tham gia tổ chức kỳ thi. Mỗi vị trí phải được xác định rõ trách nhiệm, quyền hạn và cơ chế giám sát; các khâu trọng yếu cần được kiểm tra chéo và có khả năng kiểm chứng khi cần thiết. Một cơ chế kiểm soát hiệu quả không phải là cơ chế có nhiều tầng nấc, mà là cơ chế bảo đảm mọi hoạt động đều minh bạch, có thể giám sát và truy vết.

Cần tiếp tục hoàn thiện quy chế để kết quả của Kỳ thi tốt nghiệp THPT ngày càng có độ tin cậy cao với xã hội.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc ứng dụng công nghệ vào quản trị kỳ thi cần được đẩy mạnh hơn nữa. Công nghệ không thay thế trách nhiệm của con người, nhưng có thể hỗ trợ kiểm soát quy trình, lưu vết dữ liệu, phát hiện bất thường và phục vụ hiệu quả công tác hậu kiểm. Đây là xu hướng tất yếu của quản trị hiện đại và cũng là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao tính công khai, minh bạch của kỳ thi.

Một yêu cầu không kém phần quan trọng là cần hình thành cơ chế tổng kết, đánh giá Quy chế sau mỗi kỳ thi. Mọi sửa đổi, bổ sung cần được đặt trên nền tảng thực tiễn, dựa vào kết quả thanh tra, kiểm tra, điều tra (nếu có), cũng như ý kiến của các địa phương, chuyên gia và những người trực tiếp làm nhiệm vụ thi. Chỉ khi Quy chế được thường xuyên cập nhật từ thực tiễn thì mới có thể đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ.

Nhìn rộng hơn, hoàn thiện Quy chế thi không chỉ là sửa đổi một số quy định cụ thể mà là quá trình không ngừng nâng cao năng lực quản trị của hệ thống giáo dục. Một quy chế tốt không phải là quy chế bảo đảm tuyệt đối không xảy ra vi phạm, bởi không có thể chế nào có thể loại bỏ hoàn toàn yếu tố chủ quan của con người. Điều quan trọng là xây dựng được một cơ chế để người muốn làm đúng có điều kiện thực hiện đúng; người có ý định vi phạm khó thực hiện hành vi; và nếu vi phạm xảy ra thì có thể nhanh chóng phát hiện, xử lý và khắc phục hậu quả.

Các vụ việc xảy ra tại Tuyên Quang và Quảng Trị là những bài học cần được nhìn nhận với tinh thần khách quan, cầu thị và trách nhiệm. Tuy nhiên, cũng cần khẳng định rằng đây là những vụ việc cá biệt, không phản ánh bức tranh chung của kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 - một kỳ thi đã được tổ chức thành công với sự nỗ lực của ngành giáo dục, các địa phương và các lực lượng phối hợp trên phạm vi cả nước.

Giá trị lớn nhất rút ra từ thực tiễn kỳ thi năm 2026 không chỉ là xử lý nghiêm các hành vi vi phạm mà còn là chuyển hóa những bài học đó thành động lực tiếp tục hoàn thiện thể chế. Đó cũng là con đường để xây dựng một cơ chế quản trị kỳ thi ngày càng hiện đại, minh bạch, khách quan và bền vững, góp phần củng cố niềm tin của xã hội đối với nền giáo dục và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực giáo dục.