Câu hỏi xung quanh thị trường kim cương thế giới và Việt Nam - Bài 1: Lời nguyền huyền thoại vỡ vụn

Năm 1947, một nữ nhân viên viết quảng cáo tên Frances Gerety, làm cho hãng N.W. Ayer, nặn ra một câu chỉ vỏn vẹn bốn chữ tiếng Anh cho khách hàng là tập đoàn kim cương De Beers. Câu ấy là "A diamond is forever", một viên kim cương là vĩnh cửu. Nó sau này được giới quảng cáo bình chọn là khẩu hiệu hay nhất thế kỷ hai mươi. Nhưng ít người để ý một sự thật phía sau ánh hào quang. Vào thời điểm đó, chỉ khoảng một phần mười số nhẫn đính hôn ở Mỹ có gắn kim cương. Câu khẩu hiệu không mô tả một nhu cầu có sẵn, nó tạo ra nhu cầu đó.

Một câu quảng cáo dựng nên một niềm tin

Việc gắn kim cương với tình yêu vĩnh cửu và hôn nhân không phải một truyền thống cổ xưa, mà là một chiến dịch tiếp thị được tính toán kỹ. Sau khủng hoảng kinh tế thập niên 1930, giá kim cương lao dốc, và De Beers cần một cách để vực dậy nhu cầu. Lời giải là biến viên đá thành một biểu tượng bắt buộc của lễ đính hôn, một thứ người ta mua một lần và không bao giờ bán đi, để lượng kim cương đã bán không quay lại thị trường làm rớt giá. Niềm tin rằng kim cương luôn giữ giá, kỳ thực, là một mắt xích trong chiến lược giữ giá của nhà sản xuất, chứ không phải một quy luật tự nhiên của thị trường.

Bàn tay xếp đặt nguồn cung

Sức mạnh của De Beers không chỉ nằm ở quảng cáo, mà ở khả năng kiểm soát nguồn cung. Tập đoàn này được Cecil Rhodes lập năm 1888, và trong nhiều thập kỷ đã gom phần lớn kim cương thô của thế giới về một mối, điều tiết lượng bán ra để giữ giá cao. Tới thập niên 1980, De Beers kiểm soát khoảng tám mươi phần trăm nguồn cung kim cương thô toàn cầu. Sự khan hiếm mà người mua cảm nhận, vì thế, một phần là khan hiếm được sắp đặt.

Cấu trúc độc quyền đó nay đã lỏng hơn, nhưng nguồn cung vẫn là một mặt trận địa chính trị. Đầu năm 2024, Liên minh châu Âu đưa tập đoàn ALROSA của Nga, nhà sản xuất kim cương lớn nhất thế giới, vào danh sách trừng phạt, và cấm nhập kim cương Nga. Nhóm bảy nền kinh tế phát triển còn lập cơ chế truy xuất nguồn gốc bắt buộc với kim cương thô và đánh bóng tự nhiên từ tháng 3/2025, tiến tới truy xuất số hóa. Viên đá trên tay người mua, hóa ra, mang theo cả một bản đồ quyền lực.

Kim cương vẫn đẹp, vẫn bền về mặt vật lý, và vẫn có chỗ đứng trong đời sống tình cảm của con người. Ảnh minh họa

Kim cương máu và một lời cảnh báo bị bỏ quên

Cùng với câu chuyện giá, ngành kim cương còn mang một vết sẫm về đạo đức, đó là kim cương máu, những viên đá khai thác ở vùng chiến sự để nuôi xung đột. Năm 2003, cộng đồng quốc tế lập Tiến trình Kimberley để ngăn dòng đá này. Nhưng năm 2011, tổ chức Global Witness, một trong những bên sáng lập, đã rút khỏi tiến trình, tuyên bố nó không còn đủ sức ngăn kim cương bẩn vào thị trường vì nhiều lỗ hổng, trong đó có việc chỉ kiểm soát đá thô mà bỏ qua đá đã cắt mài. Bài học rút ra rất đáng để Việt Nam lưu ý. Một cơ chế kiểm soát hình thức, thiếu giám sát thực chất, có thể trở thành tấm bình phong hợp thức hóa thứ mà nó đáng lẽ phải ngăn.

Cú sập của thứ tưởng là vĩnh cửu

Rồi điều mà chiến lược giữ giá kéo dài hàng chục năm không ngăn nổi đã tới, dưới hình hài kim cương nuôi trong phòng thí nghiệm. Loại đá này có thành phần gần như y hệt kim cương thiên nhiên nhưng được tạo ra trong vài tuần với chi phí thấp, và nó kéo cả mặt bằng giá đi xuống. Giá kim cương thô thế giới đã giảm khoảng bốn mươi phần trăm so với đỉnh đầu năm 2022. Riêng kim cương nuôi phòng thí nghiệm rớt khoảng bảy mươi tư phần trăm trong giai đoạn 2020 tới 2024.

Cơn địa chấn lan tới những tên tuổi lớn nhất. De Beers ôm lượng tồn kho khoảng hai tỷ đôla đá chưa bán. Tập đoàn mẹ Anglo American ghi giảm giá trị De Beers, định giá tập đoàn này chỉ còn khoảng 2,3 tỷ đôla so với 9,2 tỷ đôla năm 2023, và rao bán. Hãng trang sức Pandora tuyên bố chuyển hẳn sang kim cương nuôi phòng thí nghiệm. Ở cấp quốc gia, Botswana, nơi kim cương chiếm khoảng ba mươi phần trăm tổng sản phẩm quốc nội và phần lớn kim ngạch xuất khẩu, chứng kiến kinh tế suy giảm mạnh trong năm 2025.

Giá kim cương nuôi phòng thí nghiệm 1 carat giảm khoảng 74 phần trăm. Nguồn: Fortune, Paul Zimnisky, 2025.

Khi gian lận đi cùng với giá

Một thị trường mà ranh giới thật giả mờ đi luôn là mảnh đất cho gian lận. Khi kim cương nuôi phòng thí nghiệm trông y hệt đá thiên nhiên, đã xuất hiện những vụ trà trộn và làm giả tinh vi ở tầm quốc tế. Các phòng giám định lớn ghi nhận tình trạng khắc giả mã số chứng thư lên đá nuôi cấy để bán như đá thiên nhiên. Một vụ ở New York năm 2024 cho thấy một đại lý bị cáo buộc tráo số kim cương thiên nhiên trị giá khoảng 460.000 đôla bằng đá nuôi phòng thí nghiệm cắt lại. Cùng với đó là một sự thật phũ phàng về thanh khoản. Kim cương đã qua sử dụng thường chỉ bán lại được trong khoảng hai mươi tới sáu mươi phần trăm giá mua. Những con số này là lời nhắc cho bất cứ ai coi kim cương là một khoản đầu tư.

Vĩnh cửu là viên đá, không phải cái giá

Kim cương vẫn đẹp, vẫn bền về mặt vật lý, và vẫn có chỗ đứng trong đời sống tình cảm của con người. Cái lung lay không phải bản thân viên đá, mà là huyền thoại về giá trị bất biến được dựng quanh nó. Khi nguồn cung từng bị sắp đặt, khi giá có thể giảm bốn mươi phần trăm chỉ trong vài năm, khi thứ trông giống hệt lại có giá chỉ bằng một phần, thì niềm tin mua kim cương là cầm chắc giá trị cần được soi lại bằng con mắt tỉnh táo. Đó cũng là hệ quy chiếu để nhìn vào thị trường Việt Nam, với những cái bẫy rất cụ thể đang chờ người mua trong nước.