Cây sâm Ngọc Linh và khát vọng thương hiệu quốc gia

Vùng trồng sâm của Tập đoàn dưới tán rừng nguyên sinh ở tỉnh Kon Tum (cũ).

Giữ gốc cho một quốc bảo

Với những sản phẩm đặc hữu mang giá trị quốc gia, thách thức lớn nhất không phải là tạo ra một cơn sốt thị trường, mà là làm thế nào để phát triển bền vững trong nhiều thập kỷ. Sâm Ngọc Linh là một trường hợp như thế.

Là một trong những loài sâm quý hiếm nhất thế giới, cây sâm Ngọc Linh không thể nhân rộng bằng tư duy sản xuất thông thường. Nó cần thời gian để sinh trưởng, cần điều kiện sinh thái đặc thù để tồn tại và cần những giải pháp khoa học để bảo tồn nguồn gen. Chính vì vậy, phát triển sâm Ngọc Linh không đơn thuần là câu chuyện của một loại cây dược liệu, mà là bài toán về bảo tồn tài nguyên sinh học, xây dựng thương hiệu và tạo dựng giá trị quốc gia.

Đó cũng là con đường mà Tập đoàn Y dược Sâm Ngọc Linh Việt Nam lựa chọn theo đuổi trong suốt một thập kỷ qua.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên phát biểu chỉ đạo tại Lễ kỷ niệm 10 năm thành lập Tập đoàn.

Từ 36 cây giống gốc ban đầu, doanh nghiệp đầu tư xây dựng vùng nguyên liệu, phối hợp với các nhà khoa học ứng dụng công nghệ nuôi cấy mô và Bioreactor để chủ động nguồn giống. Sau 10 năm, gần một triệu cây sâm đã được phát triển từ nguồn giống gốc ấy.

Con số này không đơn thuần phản ánh quy mô sản xuất. Điều đáng chú ý hơn là nỗ lực bảo tồn và nhân rộng một nguồn gen quý hiếm trong điều kiện cây sâm sinh trưởng chậm, đòi hỏi môi trường sinh thái đặc thù và quy trình chăm sóc nghiêm ngặt. Với một loại dược liệu phải mất gần chục năm mới cho thu hoạch, mỗi cây sâm được nhân lên hôm nay thực chất là kết quả của một chiến lược đầu tư dài hạn từ nhiều năm trước.

Trong lĩnh vực dược liệu quý, giữ được nguồn gen nhiều khi còn khó hơn mở rộng thị trường. Bởi giá trị lớn nhất của sâm Ngọc Linh không nằm ở giá bán của một củ sâm, mà nằm ở tính đặc hữu không thể thay thế. Một khi nguồn gen bị pha tạp, vùng sinh thái bị xâm hại hoặc quy trình sản xuất bị buông lỏng, giá trị tích lũy trong nhiều thập kỷ có thể mất đi rất nhanh.

Ông Võ Kim Cự, Chủ tịch Tập đoàn Y dược Sâm Ngọc Linh Việt Nam phát biểu khai mạc tại Lễ kỷ niệm 10 năm thành lập Tập đoàn.

Nhưng nguồn gen mới chỉ là điều kiện đầu tiên. Thách thức lớn hơn của sâm Ngọc Linh hiện nay nằm ở việc xây dựng được hệ thống tiêu chuẩn đủ mạnh để bảo vệ thương hiệu. Càng nổi tiếng, cây sâm càng đối mặt với nguy cơ bị làm giả, làm nhái hoặc thương mại hóa thiếu kiểm soát. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến doanh nghiệp mà còn ảnh hưởng tới uy tín của cả một sản phẩm mang tính biểu tượng quốc gia.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, không có thương hiệu dược liệu lớn nào được xây dựng chỉ bằng truyền thông hay giá bán cao. Điều làm nên sức mạnh của nhân sâm Hàn Quốc hay nhiều thương hiệu dược liệu nổi tiếng khác chính là hệ thống tiêu chuẩn, khả năng truy xuất nguồn gốc và niềm tin của người tiêu dùng.

Khách dự Lễ kỷ niệm tham quan vườn sâm Ngọc Linh tươi.

Phát biểu tại Lễ kỷ niệm 10 năm thành lập Tập đoàn, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cho rằng việc phát triển dược liệu, bảo tồn các nguồn gen quý, thúc đẩy công nghiệp chế biến sâu và xây dựng thương hiệu quốc gia đối với các sản phẩm dược liệu có lợi thế cạnh tranh đặc biệt là một định hướng chiến lược nhằm khai thác hiệu quả tài nguyên bản địa, nâng cao giá trị và năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế. Nhìn từ góc độ đó, câu chuyện của sâm Ngọc Linh đã vượt ra ngoài khuôn khổ của một sản phẩm hay một doanh nghiệp riêng lẻ.

Cây sâm được đưa vào trong rừng để trồng trọt, đánh giá khả năng thích nghi.

Khi dược liệu bước vào công nghiệp

Nếu bảo tồn là điều kiện cần thì chế biến sâu là điều kiện đủ để nâng tầm sâm Ngọc Linh.

Trong nhiều năm, điểm yếu của ngành dược liệu Việt Nam là bán nguyên liệu thô. Giá trị lớn nhất thường nằm ở các khâu nghiên cứu, chế biến và thương mại hóa sản phẩm cuối cùng. Điều này khiến nhiều loại dược liệu quý dù nổi tiếng vẫn chưa tạo được sức cạnh tranh tương xứng.

Nghiên cứu bảo tồn, nhân giống bằng kỹ thuật NCM kết hợp với CN Bioreactor.

Nhận thức rõ điều đó, Tập đoàn Y dược Sâm Ngọc Linh Việt Nam không dừng lại ở việc trồng và khai thác sâm. Doanh nghiệp từng bước xây dựng chuỗi giá trị từ vùng nguyên liệu, nghiên cứu sản phẩm đến chế biến và phân phối.

Sau một thập kỷ phát triển, doanh nghiệp đã xây dựng hệ sinh thái hơn 40 dòng sản phẩm từ sâm Ngọc Linh. Từ nước sâm Panaxx, nước cốt sâm, cao sâm, trà sâm, các sản phẩm dinh dưỡng đến dược mỹ phẩm, cây sâm không còn hiện diện dưới dạng một loại dược liệu quý hiếm dành cho số ít người tiêu dùng, mà đang từng bước tiếp cận nhiều nhóm khách hàng khác nhau.

Điều đáng chú ý không nằm ở số lượng sản phẩm. Điều đáng nói hơn là tư duy chuyển dịch từ bán nguyên liệu sang bán giá trị gia tăng. Trong nền kinh tế tri thức, lợi thế cạnh tranh không còn nằm chủ yếu ở việc sở hữu tài nguyên, mà ở khả năng nghiên cứu, chế biến và tạo ra những sản phẩm đáp ứng nhu cầu thị trường.

Nhiều sản vật quý của Việt Nam từng có chung một nghịch lý: nổi tiếng nhưng chưa đủ mạnh, được biết đến nhưng chưa tạo dựng được thương hiệu lớn, có nguyên liệu tốt nhưng phần giá trị gia tăng cao lại nằm ở khâu chế biến và thương mại hóa của người khác. Với dược liệu, nghịch lý ấy càng rõ.

Các nghiên cứu sâu được triển khai trong phòng thí nghiệm.

Đường đi mà Tập đoàn Y dược Sâm Ngọc Linh Việt Nam đang lựa chọn vì thế không đơn thuần là đa dạng hóa sản phẩm. Đó là nỗ lực chuyển dịch từ bán thứ thiên nhiên ban tặng sang bán giá trị được tạo ra bởi tri thức, công nghệ và năng lực tổ chức sản xuất.

Từ thị trường trong nước, các sản phẩm của doanh nghiệp đã từng bước hiện diện tại nhiều thị trường như Nhật Bản, Trung Quốc, Nga, Thái Lan, Indonesia, Lào và Campuchia. Dù quy mô còn khiêm tốn nếu so với những thương hiệu sâm hàng đầu thế giới, sự hiện diện ấy cho thấy sâm Ngọc Linh đang từng bước vượt khỏi phạm vi của một sản vật địa phương để tham gia vào thị trường rộng lớn hơn.

Ký kết Chương trình phúc lợi đoàn viên của Tập đoàn Y dược Sâm Ngọc Linh Việt Nam và Công đoàn Công thương.

Đó cũng là hướng đi mà Tập đoàn Y dược Sâm Ngọc Linh Việt Nam đang tiếp tục đầu tư cho khoa học công nghệ, hoàn thiện chuỗi giá trị, xây dựng hệ thống tiêu chuẩn chất lượng, chỉ dẫn địa lý và truy xuất nguồn gốc, để các sản phẩm sâm Ngọc Linh có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng dược liệu và chăm sóc sức khỏe toàn cầu.

Đường dài của một thương hiệu quốc gia

Một quốc bảo chỉ thật sự có giá trị khi giá trị ấy được lan tỏa và phục vụ cộng đồng.

Ở những vùng núi cao nơi sâm Ngọc Linh được gây trồng và bảo tồn, loại cây này đang góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập và mở ra cơ hội phát triển sinh kế cho người dân địa phương. Khi người dân có thể sống được bằng nghề trồng sâm dưới tán rừng, việc bảo vệ rừng và giữ gìn hệ sinh thái cũng trở thành lợi ích thiết thân.

Nhân giống bằng phương pháp truyền thống từ nguồn hạt giống tạo ra.

Tập đoàn Y dược Sâm Ngọc Linh Việt Nam đã triển khai nhiều mô hình liên kết trồng sâm với đồng bào dân tộc thiểu số, góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập, giúp hàng nghìn hộ dân thoát nghèo, từng bước thay đổi nhận thức và tập quán trong quản lý, bảo vệ rừng gắn với phát triển dược liệu.

Đây cũng là điểm khiến câu chuyện sâm Ngọc Linh có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi của một dự án kinh tế đơn thuần. Khi người dân có thể sống được nhờ cây sâm dưới tán rừng, việc bảo vệ rừng sẽ không còn là nhiệm vụ áp đặt từ bên ngoài mà trở thành lợi ích trực tiếp của chính cộng đồng địa phương. Trong trường hợp ấy, phát triển kinh tế, bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao đời sống người dân có thể cùng tồn tại trong một mô hình phát triển.

Bấm nút khởi động Khu liên hiệp sản xuất Dược phẩm VKD Vũng Áng.

Bước sang giai đoạn mới, việc xúc tiến Khu liên hiệp sản xuất dược phẩm VKD Vũng Áng tại Hà Tĩnh cho thấy tầm nhìn xa hơn của Tập đoàn Y dược Sâm Ngọc Linh Việt Nam. Nếu vùng núi Ngọc Linh là nơi giữ gốc của cây sâm, thì Vũng Áng, với lợi thế về hạ tầng, cảng biển và logistics, có thể trở thành trung tâm chế biến, nghiên cứu và sản xuất công nghiệp quy mô lớn, góp phần hoàn thiện chuỗi giá trị dược liệu.

Nhìn rộng hơn, câu chuyện của doanh nghiệp cũng phản ánh một hướng phát triển đang được đặt ra đối với nhiều sản vật đặc hữu của Việt Nam. Lợi thế lớn nhất của chúng ta không chỉ nằm ở tài nguyên thiên nhiên, mà còn ở khả năng chuyển hóa những tài nguyên ấy thành sản phẩm có hàm lượng khoa học công nghệ cao, có thương hiệu và có sức cạnh tranh quốc tế.

Mười năm đã tạo nên nền móng. Nhưng với một loài cây phải mất gần chục năm mới trưởng thành, hành trình phía trước vẫn còn rất dài.

Cây sâm Ngọc Linh không thể lớn nhanh. Một thương hiệu quốc gia cũng vậy. Nó cần thời gian để bảo tồn nguồn gen, cần khoa học để nâng cao giá trị, cần doanh nghiệp để tổ chức sản xuất và cần cộng đồng để gìn giữ hệ sinh thái nơi nó sinh trưởng.

Các sản phẩm chế biến từ Sâm Ngọc Linh của Tập đoàn Y dược Sâm Ngọc Linh Việt Nam VKD Group

Hành trình 10 năm của Tập đoàn Y dược Sâm Ngọc Linh Việt Nam mới chỉ là một chặng đường đầu tiên. Nhưng nếu tiếp tục kiên trì với con đường lấy khoa học làm nền tảng, lấy chất lượng làm cam kết và lấy lợi ích cộng đồng làm điểm tựa, cây sâm Ngọc Linh hoàn toàn có thể vượt ra khỏi khuôn khổ của một sản vật quý hiếm để trở thành một thương hiệu quốc gia mang bản sắc và giá trị Việt Nam.