'Cha mẹ trực thăng' và sự tê liệt năng lực tự lập

Cha mẹ càng có thể sâu vào cuộc sống của con, trẻ càng có nguy cơ thiếu khả năng tự quyết định. Ảnh: Pexels.

Bạn có đứng ngay bên cạnh khi con làm bài tập về nhà? Bạn có thường xuyên chỉ dẫn từng việc con làm: “Nhặt cái này lên, dọn cái kia đi, ngồi thẳng lưng lên, làm xong bài tập đi, học chăm chỉ vào, nói cảm ơn đi”?

Bạn có dành phần lớn thời gian trong ngày để lo lắng về thành công của con, chẳng hạn con có được chọn vào câu lạc bộ, tham gia vở kịch của trường hay đỗ vào ngôi trường đại học mà bạn từng ao ước?

Nếu câu trả lời là có, có thể bạn đang là một “cha mẹ trực thăng” (helicopter parent) - thuật ngữ chỉ kiểu cha mẹ luôn chực chờ "trên đầu" con cái như trực thăng, bảo vệ và can thiệp quá mức vào cuộc sống của con.

Yêu thương kiểu "trực thăng" gây tác dụng ngược

Theo Gottman Institute, thuật ngữ "cha mẹ trực thăng" lần đầu được Foster Cline và Jim Fay sử dụng vào năm 1990 trong cuốn sách Parenting with Love and Logic (Nuôi con bằng yêu thương, dạy con bằng lý trí).

Sau đó, khái niệm này gây chú ý trong lĩnh vực tuyển sinh đại học, khi các nhân viên tuyển sinh nhận thấy cha mẹ của những sinh viên tương lai ngày càng can thiệp vào quá trình xét tuyển.

Nuôi dạy con kiểu “trực thăng” có thể được nhận diện qua 3 nhóm hành vi:

Tìm kiếm thông tin: Cha mẹ biết lịch trình hàng ngày của con và con đang ở đâu vào mọi thời điểm; nắm được điểm số và các thành tích khác của con.
Can thiệp trực tiếp: Cha mẹ can thiệp vào những mâu thuẫn của con với bạn cùng phòng, bạn bè, người yêu và thậm chí cả cấp trên; đưa ra quyết định thay con.
Hạn chế quyền tự chủ: Cha mẹ ngăn con tự mắc sai lầm và kiểm soát cuộc sống của con.

Mọi cha mẹ đều yêu thương con hết mực và bảo vệ con trước những nguy hiểm từ xã hội. Trong thế giới ngày càng cạnh tranh, việc cha mẹ muốn tạo cho con lợi thế là tâm lý dễ hiểu. Tuy nhiên, việc chăm sóc quá mức và bao bọc đến mức ngột ngạt có thể gây ra tác dụng ngược rất lớn.

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra mối liên hệ trực tiếp giữa lối nuôi dạy "trực thăng" với các vấn đề sức khỏe tâm thần như lo âu, trầm cảm khi trẻ lớn lên và tập tự lập.

Nguyên nhân cốt lõi nằm ở thông điệp mà cha mẹ "trực thăng" vô tình truyền đạt tới con: Trẻ sẽ không bao giờ an toàn nếu thiếu đi sự quan sát và bảo vệ của bố mẹ.

Do chưa từng được dạy kỹ năng sống độc lập, trẻ không được chuẩn bị để tự mình đối mặt với các thử thách hàng ngày. Việc thiếu khả năng tự đưa ra quyết định hay tìm giải pháp khiến trẻ luôn rơi vào trạng thái lo lắng khi không còn người bảo vệ bên cạnh. Đồng thời, do chưa từng trải qua vấp ngã, trẻ hình thành nỗi sợ thất bại và luôn lo sợ làm người khác thất vọng.

Nghiêm trọng hơn, việc bị tước đi quyền tự do khám phá thế giới, tìm kiếm mục đích sống và những điều làm bản thân hạnh phúc sẽ khiến trẻ loay hoay trong việc cân bằng cuộc sống.

Lối nuôi dạy này cùng việc phải đáp ứng những tiêu chuẩn hoàn hảo phi thực tế khiến trẻ lớn lên bị thiếu tự tin, lòng tự trọng thấp và suy giảm sức khỏe tâm thần.

Nuôi dạy con kiểu “trực thăng” có thể được nhận diện qua 3 nhóm hành vi. Ảnh: Pexels.

Đừng "bay lơ lửng" trên đầu con

Khi nhận diện được hệ lụy từ việc can thiệp quá sâu, cha mẹ nên điều chỉnh cách đồng hành để con từng bước tự lập.

Phụ huynh có thể bắt đầu bằng việc lắng nghe con nhiều hơn thay vì luôn áp đặt mong muốn của mình. Cha mẹ cần dừng ngay việc làm thay con mọi thứ, từ bài tập về nhà đến các sinh hoạt thường ngày, thay vào đó là hướng dẫn con hoàn thành công việc.

Khi con mắc lỗi, cha mẹ cũng không nhất thiết phải tìm cách giúp con tránh mọi hậu quả, trừ khi hậu quả đó không công bằng hoặc có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống của con.

Khi con gặp vấn đề, hãy khuyến khích con tự tìm cách giải quyết và nghĩ ra những phương án phù hợp. Cha mẹ cũng cần dạy con cách lên tiếng bảo vệ bản thân một cách tôn trọng.

Cuốn sách Làm sao để con trưởng thành của Julie Lythcott-Haims. Ảnh: NXB Trẻ.

Đó cũng là những khía cạnh được đề cập trong cuốn Làm sao để con trưởng thành của Julie Lythcott-Haims (cựu Trưởng phòng Phòng Công tác và Tư vấn Sinh viên của Đại học Standford, Mỹ).

Trong cuốn sách, tác giả dựa trên các nghiên cứu, những cuộc trò chuyện với cán bộ tuyển sinh đại học, các nhà giáo dục và nhà tuyển dụng, cùng những trải nghiệm của chính bà để chỉ ra những cách mà việc nuôi dạy con quá mức gây tổn hại cho trẻ và khiến cha mẹ thêm căng thẳng.

Julie Lythcott-Haims dẫn lại các nghiên cứu và chỉ ra một điều: Trẻ cần tự bước ra ngoài mà không có cha mẹ giám sát liên tục. Trẻ cần được thử, kể cả thử và thất bại. Khi gặp thất bại và quay lại tìm cha mẹ để giải quyết thay, điều trẻ cần nghe là: “Con phải tự tìm cách giải quyết việc này”.

Cuốn sách hướng đến cha mẹ có con ở nhiều độ tuổi, nhưng đặc biệt phù hợp với cha mẹ có con ở tuổi thiếu niên. Thông điệp chính của tác giả là cha mẹ cần chuẩn bị để con có thể tự chịu trách nhiệm và làm chủ cuộc sống với sự tự tin và kỹ năng cần thiết.