Chá Mùn – mạch nguồn chữa lành của người Thái đen

Thiếu nữ Thái đen trình diễn điệu múa trong Lễ hội Chá Mùn, tái hiện hành trình cầu an, chữa bệnh theo tín ngưỡng Pó Then. Ảnh: Xuân Cường

Việc lễ hội được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024 khẳng định giá trị của một di sản sống, nơi tín ngưỡng, lịch sử và khát vọng con người hòa quyện.

Từ Mường Trời đến mâm cỗ trần gian

Giữa những nếp nhà sàn trầm mặc của bản Ngàm Pốc, khi sương sớm còn vương trên ruộng bậc thang, câu chuyện về Chá Mùn vẫn được kể như một phần hơi thở đời sống.

Với người Thái đen ở Yên Thắng, đó không chỉ là một lễ hội, mà là ký ức tập thể về hành trình con người tìm cách vượt qua bệnh tật, thiên tai và nỗi bất an của kiếp sống trần gian.

Theo lời các bậc cao niên và các mo Mùn, thuở xa xưa Mường Lúm, thế giới loài người chìm trong dịch bệnh, ốm đau, không thuốc men. Trước tai ương ấy, tổ tông người Thái đã cử người lên Mường Trời cầu cứu Pó Then, đấng tối linh tạo ra đất, nước, ruộng nương và muôn loài.

Người Thái truyền nhau câu nói: “Thén lò nặm pín pá, thén lò na pín khấu” - Pó Then sinh ra nước để có cá, sinh ra ruộng để trồng lúa như một lời khẳng định về cội nguồn sinh tồn.

Cảm động trước lời khẩn cầu của Mường Lúm, Pó Then mở cổng trời, sai quân lính và thần y xuống trần gian trừ tà, chữa bệnh.

Khi dân gian được cứu sống, các mo Mùn, những người có căn duyên hành nghề chữa bệnh, lần theo sợi lụa linh thiêng lên Mường Trời tạ ơn và xin học phép.

Từ đó, ba dòng thực hành tín ngưỡng hình thành: mo Dượng (soi ma tà), mo Một (dùng quạt xua tà) và mo Mùn (dùng gươm, lời chú và thuốc rừng để trừ bệnh).

Trước khi các mo trở về trần gian, Pó Then căn dặn: sau khi chữa khỏi cho đủ số người, các mo phải làm lễ tạ ơn trời. Chá Mùn ra đời từ lời hứa thiêng liêng ấy.

Các nghệ nhân và phụ nữ Thái đen thực hành múa nghi lễ với đạo cụ tre và dải vải màu, biểu trưng cho ước vọng sức khỏe, mùa màng no đủ và sự che chở của thần linh. Ảnh: Xuân Cường

Hằng năm, vào tháng 9, tháng 10 âm lịch, khi lúa trên nương đã vào thì con gái, mo chủ lại chọn ngày đẹp nhất để mở hội.

Từ sớm, những “Lúc May” - người từng được mo Mùn cứu khỏi bệnh, trong trang phục rực rỡ, đội lễ vật về nhà mo chủ.

Mỗi gia đình góp một con gà, chai rượu, trầu cau, ô vải thổ cẩm, đệm ngồi nhồi bông lau… như cách bày tỏ lòng biết ơn.

Không gian lễ hội được thiết lập bằng 31 mâm cỗ: một mâm chính đặt gần cửa sổ gian giữa – nơi Pó Then ngự và 30 mâm phụ bày đủ chuối, mía, khoai lang, khoai sọ, cá nướng, xôi, thịt gà, thịt lợn, rượu cần.

Mỗi mâm không chỉ là lễ vật mà còn là biểu trưng cho sự đủ đầy, cho mong ước mùa màng bội thu, người người khỏe mạnh.

Khi mọi người đã tề tựu, mo chủ cùng 4 – 6 mo Mùn phụ lễ bắt đầu nghi thức mời Pó Then và linh hồn các thầy mo đã khuất.

Những lời khấn ngân lên, hòa cùng tiếng chiêng, tiếng trống và điệu xướng cổ, tạo nên nhịp cầu nối giữa Mường Lúm và Mường Trời. Người bệnh được gọi vía về dự lễ, như một cách hoàn tất hành trình chữa lành.

Kết thúc phần lễ là phần hội với các trò diễn dân gian, thi đấu thể thao truyền thống, hát múa cộng đồng rộn ràng cả bản. Chá Mùn vì thế không chỉ là nghi lễ tín ngưỡng, mà còn là ngày hội của đoàn kết, của niềm vui sống sau những tháng ngày lam lũ.

Hành trình hồi sinh của một di sản sống

Như nhiều lễ hội tín ngưỡng ở vùng cao, Chá Mùn đã từng có quãng thời gian dài lùi sâu vào ký ức cộng đồng.

Sau năm 1945, khi chiến tranh lan rộng, đời sống người dân Yên Thắng chìm trong đói nghèo, bệnh tật, những nghi lễ truyền thống dần thưa vắng.

Nhiều mo Mùn cao tuổi qua đời mà chưa kịp truyền dạy trọn vẹn những bài khấn, nghi thức và tri thức y học dân gian. Sợi dây tâm linh nối con người với Pó Then và Mường Trời có lúc tưởng như chỉ còn tồn tại trong lời kể của các bậc cao niên.

Thế nhưng, lễ hội chưa bao giờ mất hẳn. Trong tiềm thức cộng đồng người Thái đen ở Yên Thắng, Chá Mùn vẫn được coi là nghi lễ lớn nhất, là lời hứa thiêng liêng với trời đất về việc gìn giữ sự sống, sức khỏe và sự hài hòa của con người với tự nhiên.

Du khách tham gia điệu múa cộng đồng trong phần hội Lễ hội Chá Mùn (Yên Thắng, Thanh Hóa). Ảnh: Xuân Cường

Những “mảnh ký ức thiêng” từ cách bày mâm cúng, lời khấn đến các điệu múa nghi lễ, âm thầm được lưu giữ trong các gia đình mo, già làng, tạo nên mạch ngầm văn hóa chờ ngày hồi sinh.

Bước ngoặt đến vào năm 2017, khi ngành văn hóa tỉnh phối hợp với địa phương triển khai công tác phục dựng Lễ hội Chá Mùn.

Các nhà nghiên cứu, cán bộ văn hóa về tận bản Ngàm Pốc, bản Peo, gặp gỡ từng mo Mùn, từng nghệ nhân để ghi chép, sưu tầm lời khấn, nghi thức, cách thức tổ chức lễ.

Từ những tư liệu rời rạc, một chỉnh thể tương đối đầy đủ của Chá Mùn được khôi phục, trả lại cho cộng đồng một di sản từng bị gián đoạn.

Quan điểm xuyên suốt là để cộng đồng làm chủ di sản, Nhà nước đóng vai trò hỗ trợ và định hướng. Từ năm 2018, lễ hội được tổ chức thường niên với quy mô cấp xã, từng bước phục hồi đầy đủ các nghi thức truyền thống.

Chá Mùn dần trở lại vị trí vốn có trong đời sống tinh thần của người Thái Yên Thắng không phải như một “sản phẩm trình diễn”, mà là không gian tín ngưỡng sống động, nơi người dân tìm thấy sự che chở tinh thần và niềm tin vào cuộc sống.

Sau quá trình kiểm kê, đánh giá và thẩm định khoa học, năm 2024, Lễ hội Chá Mùn của người Thái xã Yên Thắng được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình lễ hội truyền thống, tập quán xã hội và tín ngưỡng.

Tại lễ đón nhận quyết định công nhận di sản, lãnh đạo tỉnh Thanh Hóa nhấn mạnh: Chá Mùn là kết tinh của lịch sử, tín ngưỡng và tri thức dân gian của đồng bào Thái Yên Thắng.

Việc ghi danh không chỉ là sự tôn vinh một di sản, mà còn là sự khẳng định vai trò chủ thể của cộng đồng trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa. Chá Mùn đã, đang và sẽ là cội nguồn tinh thần, là niềm tự hào của đồng bào các dân tộc nơi đây.

Hiện nay, Chá Mùn là một trong 28 di sản văn hóa phi vật thể của tỉnh Thanh Hóa đã được ghi danh cấp quốc gia. Nhưng hơn cả con số, giá trị lớn nhất của lễ hội nằm ở chỗ nó vẫn đang được thực hành, trao truyền và “sống” trong đời sống cộng đồng.

Từ nền tảng đó, xã Yên Thắng đang triển khai đề án bảo tồn và phát huy giá trị Lễ hội Chá Mùn giai đoạn 2025 – 2030, với mục tiêu đưa di sản vào trường học, sinh hoạt bản, đồng thời gắn với phát triển du lịch sinh thái ở Ngàm Pốc, bản Peo, chợ phiên vùng cao.

NGUYỄN LINH