Chậm đóng, trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp sẽ bị xử lý ra sao?

Phân biệt gian lận và trốn đóng bảo hiểm

Cán bộ Công an thành phố Đồng Nai phổ biến Điều 214 và 216 của Bộ luật Hình sự tại hội nghị phổ biến quy định pháp luật về xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực BHXH, BHTN, BHYT do BHXH thành phố Đồng Nai tổ chức mới đây,  Ảnh: Hạnh Dung.

Ông Nguyễn Hoàng Trúc, Trưởng phòng Kiểm tra (BHXH thành phố Đồng Nai) cho biết: Trong 9 tháng đầu năm 2026, BHXH thành phố Đồng Nai đã kiểm tra theo kế hoạch tại 260 đơn vị, kiểm tra đột xuất tại 54 đơn vị. Qua kiểm tra, phát hiện 71 trường hợp chưa đăng ký tham gia BHXH, BHYT, BHTN, với số tiền gần 458 triệu đồng; 69 trường hợp đóng thiếu mức đóng, số tiền hơn 324 triệu đồng và 9 trường hợp đóng thiếu thời gian, số tiền hơn 58 triệu đồng.

Tại thời điểm ban hành quyết định kiểm tra, số tiền chậm đóng, trốn đóng tại các đơn vị được kiểm tra là hơn 3,77 tỷ đồng. Trong thời gian kiểm tra, các đơn vị đã khắc phục hơn 2,11 tỷ đồng, đạt 55,96%. Cùng với việc đôn đốc khắc phục, BHXH thành phố đã ban hành 18 quyết định xử phạt vi phạm hành chính, thu hơn 101 triệu đồng tiền phạt.

Thực tế này cho thấy yêu cầu tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm và làm rõ trách nhiệm của đơn vị sử dụng lao động. Tuy nhiên, không phải mọi khoản nợ bảo hiểm đều mặc nhiên là hành vi trốn đóng để truy cứu trách nhiệm hình sự. Cơ quan chức năng phải xác định rõ tính chất, thời gian, số tiền vi phạm, số người lao động bị ảnh hưởng và các điều kiện pháp luật quy định.

Theo Điều 214 Bộ luật Hình sự, tội gian lận BHXH, BHTN được xác định đối với hành vi lập hồ sơ giả hoặc làm sai lệch nội dung hồ sơ để lừa dối cơ quan BHXH; sử dụng hồ sơ giả hoặc hồ sơ đã bị làm sai lệch nhằm hưởng các chế độ BHXH, BHTN trái quy định. Hành vi chỉ bị truy cứu theo điều luật này khi đáp ứng đầy đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, trong đó có điều kiện về số tiền chiếm đoạt hoặc thiệt hại.

Cụ thể, theo khoản 1 Điều 214, người thực hiện hành vi gian lận chiếm đoạt từ 10 triệu đồng đến dưới 100 triệu đồng hoặc gây thiệt hại từ 20 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng, nếu không thuộc các trường hợp tội danh khác được điều luật dẫn chiếu, có thể bị phạt tiền từ 20-100 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 2 năm hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 2 năm.

Ở khung hình phạt nặng hơn, người phạm tội có thể bị phạt tiền từ 100-200 triệu đồng hoặc phạt tù từ 1-5 năm nếu có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, chiếm đoạt từ 100 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng, gây thiệt hại từ 200 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng, sử dụng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt hoặc tái phạm nguy hiểm. Trường hợp chiếm đoạt từ 500 triệu đồng trở lên hoặc gây thiệt hại từ 500 triệu đồng trở lên, mức phạt tù từ 5-10 năm. Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền bổ sung và cấm đảm nhiệm chức vụ, hành nghề hoặc làm công việc nhất định.

Trốn đóng từ 6 tháng trở lên có thể bị xử lý hình sự

Khác với hành vi gian lận nhằm hưởng hoặc chiếm đoạt tiền bảo hiểm, Điều 216 Bộ luật Hình sự tập trung xử lý người có nghĩa vụ đóng BHXH, BHYT, BHTN cho người lao động nhưng dùng thủ đoạn gian dối hoặc thủ đoạn khác để không đóng hoặc không đóng đầy đủ theo quy định từ 6 tháng trở lên.

Đại diện các doanh nghiệp trên địa bàn thành phố tham dự hội nghị, nghe phổ biến các quy định. Ảnh: Hạnh Dung

Theo khoản 1 Điều 216, ngoài điều kiện về thời gian, hành vi còn phải thuộc một trong hai trường hợp: trốn đóng từ 50 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng hoặc trốn đóng cho từ 10 đến dưới 50 người lao động; đồng thời, người vi phạm đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm. Khi đủ các điều kiện trên, người phạm tội có thể bị phạt tiền từ 50-200 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 1 năm hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 1 năm.

Khoản 2 Điều 216 quy định mức xử lý nặng hơn đối với các trường hợp phạm tội 2 lần trở lên; trốn đóng từ 300 triệu đồng đến dưới 1 tỷ đồng; trốn đóng cho từ 50 đến dưới 200 người lao động; hoặc không đóng số tiền bảo hiểm đã thu hay đã khấu trừ của người lao động thuộc các trường hợp được quy định tại khoản này. Mức hình phạt là phạt tiền từ 200-500 triệu đồng hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm.

Đối với hành vi trốn đóng từ 1 tỷ đồng trở lên, trốn đóng cho từ 200 người lao động trở lên hoặc không đóng số tiền bảo hiểm đã thu, đã khấu trừ thuộc các trường hợp nghiêm trọng được quy định tại khoản 3, người phạm tội có thể bị phạt tiền từ 500 triệu đồng đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 2-7 năm. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền bổ sung từ 20-100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 1-5 năm.

Không chỉ cá nhân, pháp nhân thương mại phạm tội trốn đóng bảo hiểm cũng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Theo khoản 5 Điều 216, mức phạt tiền đối với pháp nhân thương mại lần lượt từ 200-500 triệu đồng ở khung thứ nhất; từ 500 triệu đồng đến 1 tỷ đồng ở khung thứ hai; và từ 1-3 tỷ đồng ở khung thứ ba.

Việc thực hiện nghiêm Điều 214 và Điều 216 Bộ luật Hình sự góp phần nâng cao tính răn đe, phòng ngừa hành vi gian lận, trốn đóng bảo hiểm. Quan trọng hơn, xử lý kịp thời vi phạm và yêu cầu doanh nghiệp thực hiện đầy đủ nghĩa vụ sẽ góp phần bảo vệ quyền lợi chính đáng của người lao động, củng cố niềm tin vào chính sách an sinh xã hội.