Chăm sóc sức khỏe tinh thần cho trẻ tuổi dậy thì

Giáo viên phụ trách tham vấn tâm lý học đường Trường THPT Chu Văn An A (phường Chơn Thành) trao đổi cách chăm sóc sức khỏe tinh thần cho học sinh. Ảnh minh họa: Hải Yến

Sự quan tâm kịp thời của cha mẹ, lắng nghe, chia sẻ mà không phán xét, không “áp đặt” cho trẻ… chính là “liệu pháp tinh thần” giúp trẻ vượt qua giai đoạn có nhiều chuyển biến, xáo trộn về tâm sinh lý này.

Cha mẹ khó “tiếp cận” con ở tuổi dậy thì

Từng trải qua tuổi dậy thì nổi loạn nhưng khi có con bước vào giai đoạn này, anh T.V.C. (ở phường Trảng Dài) cũng không thể hiểu được con. Việc tiếp cận để trò chuyện, thấu hiểu con lại càng là điều khó khăn. Con gái anh C. năm nay học lớp 8, vì cả 2 vợ chồng anh đều phải đi làm nên ít thời gian gần gũi con. “Bé ngày càng sao nhãng việc học, dễ sa vào các “trend” trên mạng xã hội. Nhiều khi nóng quá, mình la con thì con giận không nói chuyện cả tuần. Đánh con thì không được, la quá thì sợ cháu có hành động dại dột…” - anh C. cho hay.

Theo Thạc sĩ tâm lý Nguyễn Thị Huỳnh Mai, giảng viên Trường cao đẳng FPT Polytechnic cơ sở tại Đồng Nai, tuổi dậy thì nổi bật với sự thay đổi nhanh và mạnh về cảm xúc: dễ vui, dễ buồn, nhạy cảm với lời nhận xét, muốn khẳng định bản thân nhưng lại thiếu ổn định nội tâm. Nhiều em bắt đầu đặt câu hỏi về giá trị bản thân, dễ rơi vào so sánh và tự nghi ngờ.

Áp lực học tập khiến nhiều trẻ sống trong trạng thái căng thẳng kéo dài, đặc biệt là khi kết quả bị gắn với kỳ vọng của gia đình. Trẻ không chỉ sợ điểm kém mà còn sợ làm người lớn thất vọng. “Mạng xã hội lại tạo ra một chuẩn mực ảo: ai cũng có vẻ giỏi giang, xinh đẹp, hạnh phúc. Khi so sánh bản thân với hình ảnh đã được “chỉnh sửa” đó, trẻ dễ cảm thấy thua kém, tự ti. Việc phụ thuộc vào lượt thích, bình luận cũng khiến cảm xúc bị chi phối mạnh từ bên ngoài. Trong khi đó, quan hệ bạn bè ở tuổi này rất nhạy cảm. Một mâu thuẫn nhỏ, bị bỏ rơi hay hiểu lầm cũng có thể gây tổn thương sâu sắc” - Thạc sĩ Nguyễn Thị Huỳnh Mai giải thích.

Theo chuyên gia tâm lý Nguyễn Thị Huỳnh Mai, khi 3 yếu tố trên cộng hưởng, trẻ dễ rơi vào stress, lo âu, thậm chí trầm cảm nếu không được hỗ trợ kịp thời. Cha mẹ có thể dựa vào những dấu hiệu cảnh báo sớm sau đây để có quan tâm kịp thời, đúng mức đối với trẻ: thay đổi hành vi rõ rệt (ít nói, né tránh giao tiếp), kết quả học tập giảm, mất hứng thú với hoạt động từng thích, rối loạn giấc ngủ, cáu gắt hoặc bùng nổ cảm xúc; một số em có xu hướng tự cô lập, cảm thấy mình vô dụng hoặc không được ai hiểu.

Thạc sĩ Nguyễn Thị Huỳnh Mai cảnh báo: “Đặc biệt, nếu trẻ thường xuyên nói về sự tuyệt vọng, muốn “biến mất” hoặc có hành vi tự làm tổn thương bản thân thì đây là tín hiệu nghiêm trọng cần can thiệp sớm. Quan trọng là không xem nhẹ và không gắn nhãn “trẻ con nên thất thường”.

Gia đình là “lá chắn” bảo vệ trẻ

Gia đình là nền tảng quan trọng nhất trong việc bảo vệ sức khỏe tinh thần của trẻ. Một môi trường an toàn, tôn trọng và lắng nghe sẽ giúp trẻ có “điểm tựa” khi đối mặt với áp lực bên ngoài. Để duy trì kết nối với con ở tuổi dậy thì, cha mẹ cần: dành thời gian trò chuyện đều đặn, quan sát cảm xúc của con và không chỉ tập trung vào thành tích. Việc hỏi han đơn giản nhưng chân thành mỗi ngày có giá trị hơn những bài giảng dài.

Thạc sĩ Nguyễn Thị Huỳnh Mai cho rằng: Giao tiếp đóng vai trò then chốt, nhưng phải là giao tiếp không phán xét. Nếu trẻ cảm thấy nói ra sẽ bị la mắng hoặc phủ nhận, các em sẽ chọn im lặng. Ngược lại, khi được lắng nghe và tôn trọng, trẻ sẽ chủ động chia sẻ và dễ tiếp nhận định hướng từ cha mẹ hơn.

Cha mẹ hãy quan tâm trạng thái cảm xúc của con nhiều hơn. Sự hiện diện và lắng nghe của cha mẹ có giá trị lớn hơn nhiều so với việc kiểm soát hay áp đặt. Phụ huynh cũng nên hạn chế so sánh, tránh phủ nhận cảm xúc của con và cần tạo không gian để con được nói thật. Khi mối quan hệ đủ an toàn, tin cậy, trẻ sẽ sẵn sàng chia sẻ với cha mẹ trước khi vấn đề trở nên nghiêm trọng.

Để vượt qua “tuổi nổi loạn”, trẻ cần được trang bị kỹ năng nhận diện cảm xúc: biết mình đang buồn, tức giận hay lo lắng thay vì phản ứng theo bản năng. Khi gọi tên được cảm xúc, trẻ sẽ dễ kiểm soát hơn. Kỹ năng cần thiết tiếp theo là kỹ năng điều tiết: biết dừng lại trước khi hành động, sử dụng các cách như: hít thở sâu, tạm rời khỏi tình huống căng thẳng hoặc chia sẻ với người tin cậy. Ngoài ra, trẻ cần học cách nhìn vấn đề đa chiều, tránh suy diễn tiêu cực. Một thất bại không đồng nghĩa với việc “mình kém cỏi”. Cuối cùng là kỹ năng tìm kiếm hỗ trợ, hiểu rằng việc nhờ giúp đỡ là bình thường và cần thiết. Đây đều là những kỹ năng phải được hướng dẫn và rèn luyện, không thể tự nhiên mà có.