Chấn hưng, phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới

Bài 1: Khẳng định văn hóa là nền tảng, sức mạnh nội sinh

Với tinh thần “Văn hóa là nền tảng - Thông tin là mạch dẫn - Thể thao là sức mạnh - Du lịch là nhịp cầu kết nối”, giai đoạn 2021 - 2025, ngành văn hóa đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, tạo nền tảng, động lực mạnh mẽ để đất nước ta hoàn thành và đạt kết quả cao nhất các nhiệm vụ, chỉ tiêu của cả giai đoạn, hướng tới Kỷ nguyên mới của dân tộc.

Thay đổi tư duy làm văn hóa

Nhiệm kỳ 2021 - 2025, diễn biến thế giới và khu vực có nhiều khó khăn, thách thức đan xen. Trong bối cảnh đó, dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo sáng suốt, sâu sát, kịp thời, của Đảng, Quốc hội, Chính phủ, Bộ VHTT&DL đã bám sát và triển khai đồng bộ, có hiệu quả các nhiệm vụ được giao, đặc biệt là Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2021 - 2025, đạt được nhiều kết quả quan trọng, nổi bật, là điểm sáng của nền kinh tế. Nhiều giá trị văn hóa truyền thống và di sản văn hóa của dân tộc được kế thừa, bảo tồn, tôn tạo và phát triển. Nhà nước quan tâm bố trí nguồn lực và phát huy các nguồn lực xã hội cho lĩnh vực văn hóa.

Theo đánh giá của Bộ VHTT&DL, nhiệm kỳ 2021 - 2025, cụm từ “văn hóa” thường trực xuất hiện trên các văn bản quy phạm pháp luật, cũng như các văn bản chỉ đạo, đặc biệt là tại các phát biểu chỉ đạo của lãnh đạo chủ chốt của Đảng, Nhà nước. Thủ tướng Chính phủ đánh giá và nhận định “văn hóa tiếp tục được quan tâm và chưa bao giờ văn hóa đạt được nhiều kết quả quan trọng như trong thời điểm này”. Trong các báo cáo tại Kỳ họp thứ 7, thứ 8, thứ 9, Quốc hội khóa XV, phần nội dung về lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch được đề cập khá toàn diện, được lãnh đạo Đảng và Nhà nước ghi nhận, đánh giá cao, Nhân dân đồng tình, ủng hộ. Các cấp ủy Đảng, chính quyền nhận thức ngày càng sâu sắc hơn vị trí vai trò của văn hóa với quan điểm “văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội”.

Múa rồng trong không gian phố đi bộ quanh hồ Hoàn Kiếm. Ảnh: Phạm Hùng

Theo Bộ trưởng Bộ VHTT&DL Nguyễn Văn Hùng, điều đáng ghi nhận là sự chuyển biến trong nhận thức, tư duy từ "làm văn hóa" sang "quản lý Nhà nước về văn hóa" ngày càng được nâng cao và hoàn thiện, tiếp cận theo hướng chiều sâu. Bám sát định hướng tại Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng xác định hoàn thiện đồng bộ thể chế là một trong ba khâu đột phá chiến lược, Bộ VHT&DL đã chủ động tìm kiếm các nguồn lực, chủ động đề xuất cấp có thẩm quyền phê duyệt để tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách, khoảng trống về mặt pháp lý giúp cho ngành phát triển.

Tính đến nay, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực do Bộ VHTT&DL quản lý đã tương đối hoàn chỉnh với 424 văn bản quy phạm pháp luật, trong đó có 15 Luật, 77 Nghị định, 41 văn bản quy phạm pháp luật của Thủ tướng Chính phủ, 290 Thông tư, Thông tư liên tịch của Bộ trưởng. Hằng năm, Bộ VHTT&DL đều thực hiện các hoạt động kiểm tra, rà soát văn bản quy phạm pháp luật, là khâu quan trọng trong việc sửa đổi, bổ sung, ban hành mới để hoàn thiện hệ thống pháp luật. Các hoạt động rà soát góp phần tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong hoạt động của tổ chức, cá nhân; khắc phục những bất cập, điểm nghẽn của hệ thống pháp luật trong lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý của Bộ. Nhiệm kỳ 2021 - 2025, Bộ VHTT&DL đã thực hiện rà soát trên 6.700 lượt văn bản quy phạm pháp luật, theo đó đề xuất sửa đổi, bổ sung, ban hành mới hoặc xử lý hiệu lực trên 280 văn bản quy phạm pháp luật.

Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ VHTT&DL) Phạm Cao Thái cho biết, nhiều văn bản mới, chính sách mới, mang tính đặc thù lần đầu tiên được ban hành đã góp phần kiến thiết khung khổ pháp lý tạo cơ chế, chính sách - nguồn lực phát triển của ngành không chỉ tháo gỡ các "điểm nghẽn", "nút thắt" mà còn tạo không gian phát triển theo hướng "Đường lớn đã mở, đi tới tương lai". Nổi bật là nhiệm vụ tham mưu xây dựng dự thảo Nghị quyết về phát triển văn hóa Việt Nam; trình Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025 - 2035, với 9 nhóm mục tiêu, 10 nội dung thành phần và 180 hoạt động chi tiết tạo động lực mạnh mẽ để phát triển văn hóa trong thời gian tới.

Văn hóa từng bước thấm sâu vào mọi lĩnh vực

Theo Bộ trưởng Bộ VHTT&DL Nguyễn Văn Hùng, nhìn tổng thể năm 2025, và nhiệm kỳ 2021 - 2025 đánh dấu sự thay đổi lớn trong nhận thức của các cấp, ngành về văn hóa theo hướng sâu sắc hơn, toàn diện hơn. Hội nghị Văn hóa toàn quốc triển khai Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng được tổ chức vào ngày 24/11/2021, tròn 75 năm ngày Bác Hồ chủ trì Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất năm 1946; thực sự trở thành "Hội nghị Diên Hồng về văn hóa" thời kỳ đổi mới.

Tiếp đó, chuỗi các hoạt động đồng bộ cấp T.Ư và địa phương kỷ niệm 80 năm ra đời Đề cương về văn hóa Việt Nam năm 1943 với 3 thành tố cơ bản "Dân tộc - Khoa học - Đại chúng" được tổ chức thành công đã khẳng định vai trò, vị thế của văn hóa đối với sự phát triển bền vững đất nước. Văn hóa đã từng bước thấm sâu vào mọi lĩnh vực, mọi hoạt động của đời sống và đặc biệt là đã truyền cảm hứng và khơi dậy niềm tự hào về lịch sử hào hùng và giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp trong thế hệ trẻ Việt Nam, đóng góp tích cực vào thành tựu chung của đất nước.

Các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, các loại hình, sản phẩm văn hóa phát triển ngày càng đa dạng, đáp ứng nhu cầu mới, nhiều mặt của đời sống xã hội, phục vụ hiệu quả cho mục tiêu nâng cao mức hưởng thụ văn hóa tinh thần của người dân. Đồng thời tích cực góp phần bảo đảm an ninh chính trị và phát triển kinh tế - xã hội của các địa phương và cả nước. Hoạt động văn hóa, nghệ thuật theo hướng thiết thực, linh hoạt, lấy địa bàn cơ sở, người dân làm trung tâm.

Công tác bảo tồn, phát huy di sản văn hóa đạt được kết quả quan trọng. Nhiều giá trị văn hóa truyền thống và di sản văn hóa được kế thừa, bảo tồn và phát huy, hình thành nhiều sản phẩm văn hóa - du lịch hấp dẫn, tạo việc làm cho cộng đồng dân cư nơi có di sản, góp phần quan trọng trong việc thay đổi cơ cấu kinh tế của địa phương.

Đặc biệt, ngành văn hóa cũng kiên trì kiến tạo xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, là tiền đề vững chắc để xây dựng con người Việt Nam thấm nhuần tinh thần “tự tin, tự chủ, tự lực, tự cường, tự hào dân tộc”. Trong đó tập trung ưu tiên xây dựng văn hóa trong từng gia đình, cộng đồng làng, bản, khu phố, cơ quan, đơn vị, văn hóa DN. Công tác quản lý và tổ chức lễ hội, ý thức thực hiện nếp sống văn minh khi tham gia lễ hội của người dân có nhiều chuyển biến tích cực. Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” ngày càng thực chất. Nhiều giá trị văn hóa truyền thống tiêu biểu của đồng bào các dân tộc thiểu số được bảo tồn, phát huy, phát triển.

Đáng chú ý, công nghiệp văn hóa có bước chuyển biến quan trọng, nâng cao năng lực cạnh tranh, hội nhập của thị trường văn hóa. Các sản phẩm văn hóa có tiềm năng, dư địa được tập trung xây dựng phát triển, định hướng, hỗ trợ phát huy tiềm năng, thế mạnh của địa phương và sự tham gia thực chất của DN phát triển công nghiệp văn hóa góp phần quảng bá văn hóa Việt Nam và khẳng định thương hiệu, vị thế quốc gia trên trường quốc tế.

Dự thảo Báo cáo chính trị trình Đại hội XIV của Đảng cũng đánh giá, trong nhiệm kỳ qua, phát triển văn hóa, con người và xã hội đạt kết quả rất quan trọng, nhiều mặt tiến bộ. Nhận thức về vai trò và tầm quan trọng của văn hóa trong phát triển bền vững đã đầy đủ hơn. Thể chế, chính sách và nguồn lực đầu tư cho phát triển văn hóa được tăng cường. Các hoạt động văn hóa, sản phẩm văn hóa, nghệ thuật ngày càng đa dạng, phong phú. Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, văn kiện đã khẳng định rõ: “Phát triển nguồn lực con người, phát triển văn hóa thực sự trở thành nền tảng, sức mạnh nội sinh, động lực to lớn cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước”. Đây không chỉ là một tuyên ngôn về vai trò của văn hóa, mà là sự tái định vị văn hóa trong mô hình phát triển quốc gia - không chỉ là lĩnh vực “mềm” mà là nguồn lực “cứng” có thể tạo nên sức mạnh tổng hợp của dân tộc.

Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính ghi nhận, năm 2025 và giai đoạn 2021 - 2025, trong bối cảnh nhiều khó khăn, thách thức, ngành văn hóa, thể thao và du lịch đã đạt nhiều kết quả quan trọng, đóng góp vào thành tựu chung của đất nước. Đặc biệt, các tác phẩm điện ảnh, nghệ thuật, chương trình hòa nhạc, triển lãm, thể thao… đã khẳng định trí tuệ, bản lĩnh, phẩm giá, sức mạnh con người Việt Nam. Theo Thủ tướng, các ngành công nghiệp văn hóa, công nghiệp giải trí tiếp tục có bước phát triển đáng ghi nhận, đặc biệt là các chương trình đại nhạc hội rất thành công, các nghệ sĩ Việt Nam đã phát huy tinh thần cống hiến, sáng tạo, đổi mới, làm mới lại nhiều giá trị văn hóa truyền thống, làm mới lại các sản phẩm văn hóa trước đây theo phong cách riêng của cá nhân, bằng trí tuệ, bằng công nghệ và theo xu hướng mới của thế giới.

(Còn nữa)

Thiện Quang