Chặng nước rút giải ngân vốn đầu tư công

Toàn bộ tuyến dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng. Ảnh minh họa: VGP

Báo cáo của Bộ Tài chính cho biết, các bộ, ngành, địa phương đã phân bổ chi tiết khoảng 1.007 nghìn tỷ đồng vốn đầu tư công năm 2026. Nếu không tính kế hoạch vốn cân đối ngân sách các địa phương giao tăng 59.223 tỷ đồng, tổng số vốn đã phân bổ chi tiết là 948.170 tỷ đồng, đạt 98,3% kế hoạch vốn Thủ tướng Chính phủ giao. Con số này đã bao gồm cả 5% tiết kiệm ngân sách địa phương cho đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng.

Số vốn giải ngân từ đầu năm đến hết 5/11/2026 là hơn 717 nghìn tỷ đồng, đạt 74,37% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. Đây là mức giải ngân khá cao so với cùng kỳ năm trước, tuy nhiên, tốc độ giải ngân vẫn chưa đạt kỳ vọng, trong đó, tập trung ở việc giải ngân vốn trung ướng khi mới ở mức khoảng 60% sau 10 tháng.

Tại phiên trả lời chất vấn tại Quốc hội sáng 12/11, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nhận định, qua theo dõi, khâu yếu kém nhất vẫn là tổ chức thực hiện, đặc biệt khâu chuẩn bị dự án. Báo cáo của Bộ Tài chính cũng chỉ rõ nguyên nhân tập trung ở khâu thực hiện khi giải phóng mặt bằng và tái định cư còn chậm. Bên cạnh đó là vật liệu thiếu và tăng giá, thời tiết xấu, thủ tục chuẩn bị đầu tư và điều chỉnh dự án kèm theo năng lực của một số chủ đầu tư.

Báo cáo cũng phân vốn thành ba trạng thái, qua đó cho thấy chỗ vướng nằm ở vốn trung ương Quốc hội đã quyết định nhưng chưa giao hơn 130 nghìn tỷ đồng, vốn đã giao nhưng chưa phân bổ chi tiết khoảng 8 nghìn tỷ đồng và vốn đã phân bổ đang giải ngân.

Riêng chương trình mục tiêu quốc gia hợp nhất, đến 31/10 mới giải ngân khoảng 8% trong số 35 nghìn tỷ đồng, dự báo kế hoạch giải ngân năm 2026 khó đạt yêu cầu.

Đáng lưu ý, tình trạng chậm giải ngân tập trung nhiều ở nhóm dự án giao thông trọng điểm khi gần 182 nghìn tỷ đồng ngân sách năm 2026 mới giải ngân khoảng 67%; có 24 dự án, dự án thành phần dưới 40%.

Đặc biệt, dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam và đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng được bố trí nguồn vốn lớn nhưng tỷ lệ giải ngân rất thấp. Trước tình hình này, Chính phủ đã cho phép điều chỉnh giảm hơn 63.200 tỷ đồng kế hoạch vốn năm 2026 của hai dự án, cùng khoảng 870 tỷ đồng của dự án thành phần 3 cao tốc Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột.

Theo Bộ Tài chính, sau khi điều chỉnh kế hoạch vốn và triển khai các biện pháp tháo gỡ, tỷ lệ giải ngân của nhóm dự án giao thông trọng điểm đã có chuyển biến. Tuy nhiên, kết quả lũy kế vẫn thấp hơn bình quân cả nước do tiến độ trong chín tháng đầu năm đạt thấp.

Bên cạnh những vướng mắc về thủ tục và giải phóng mặt bằng, các dự án giao thông còn đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguồn cung vật liệu xây dựng, giá nguyên nhiên vật liệu tăng, khó huy động đủ lao động có tay nghề và điều kiện thời tiết bất lợi.

Những khó khăn này không chỉ làm chậm tiến độ thi công mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng giải ngân. Khi chưa có mặt bằng sạch, thiếu vật liệu hoặc nhà thầu chưa thể triển khai khối lượng công việc theo kế hoạch, việc đẩy nhanh thủ tục thanh toán cũng khó tạo ra chuyển biến đáng kể.

Do đó, để cải thiện giải ngân trong những tháng cuối năm, yêu cầu không chỉ là đẩy nhanh tiến độ chi vốn mà phải xử lý những điểm nghẽn đang cản trở việc triển khai dự án trên thực địa.

Áp lực giải ngân có thể còn lớn hơn trong những năm tới, khi nguồn lực đầu tư công được tập trung vào các công trình quy mô lớn. Ảnh minh họa: Hoàng Anh

Gỡ vướng từ khâu chuẩn bị đến công trường

Một trong những yêu cầu cấp thiết là nâng cao chất lượng chuẩn bị đầu tư, bởi đây là khâu quyết định dự án có thể triển khai đúng tiến độ sau khi được bố trí vốn hay không.

Tại phiên chất vấn ngày 12/11, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nhìn nhận khâu tổ chức thực hiện, đặc biệt là chuẩn bị dự án, vẫn là điểm yếu trong quá trình triển khai đầu tư công.

Thực tế cho thấy, một số dự án đã được bố trí vốn nhưng còn phải hoàn thiện thủ tục về quy hoạch, đất đai, thiết kế, dự toán hoặc lựa chọn nhà thầu. Khi những công việc này kéo dài, kế hoạch giải ngân khó thực hiện đúng dự kiến, dù nguồn vốn đã được xác định.

Do đó, việc tháo gỡ cần bắt đầu từ khâu chuẩn bị và phân bổ vốn, bảo đảm kế hoạch được xây dựng sát với khả năng thực hiện của từng dự án. Đối với những dự án chưa đủ điều kiện triển khai, cần kịp thời rà soát, điều chỉnh kế hoạch vốn theo quy định, tránh tình trạng nguồn lực được bố trí nhưng không thể sử dụng trong khi các công trình khác có nhu cầu vốn.

Ở giai đoạn thi công, giải phóng mặt bằng tiếp tục là một trong những nhiệm vụ cần ưu tiên. Công tác xác định nguồn gốc đất, kiểm đếm, bồi thường và bố trí tái định cư phải được phối hợp chặt chẽ giữa chủ đầu tư và chính quyền địa phương, nhất là tại những dự án đi qua nhiều địa bàn.

Song song với đó là tháo gỡ khó khăn về nguồn cung vật liệu xây dựng. Theo báo cáo của Bộ Tài chính, tình trạng thiếu đất đắp, cát, đá vẫn tập trung tại một số dự án ở đồng bằng sông Cửu Long, ảnh hưởng đến tiến độ thi công và giải ngân.

Để xử lý vấn đề này, Bộ Công thương đã ban hành quyết định về phương án tạm thời điều phối, hỗ trợ nguồn vật liệu xây dựng thông thường giữa các tỉnh, thành phố phục vụ công trình trọng điểm. Phó thủ tướng thường trực Phạm Gia Túc cũng đã có chỉ đạo phân công nhiệm vụ cho các bộ, địa phương liên quan triển khai phương án.

Tuy nhiên, hiệu quả của cơ chế điều phối còn phụ thuộc vào việc xác định đúng nhu cầu vật liệu, khả năng cung ứng thực tế và tổ chức vận chuyển đến từng công trường. Theo PGS.TS Vũ Sỹ Cường, Phó trưởng bộ môn phân tích Học viện Tài chính, nếu dồn quá nhiều nguồn lực để triển khai đồng thời các công trình lớn mà không tính toán khả năng đáp ứng, cũng sẽ tạo ra sức ép về vốn, lao động và vật liệu.

Với hạ tầng giao thông, nhu cầu đầu tư là rất cấp thiết nhưng phải phân kỳ đầu tư hợp lý. Một phần nguồn vốn hạ tầng đến từ đầu tư công nếu lựa chọn thứ tự ưu tiên và phân kỳ hợp lý thì vẫn có thể thu xếp được, muốn thực hiện đồng thời tất cả công trình, sức ép lên nguồn lực sẽ rất lớn.

Chia sẻ tại một tọa đàm về gỡ khó ngành xây dựng gần đây, ông Nguyễn Quang Huy, Phó chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc Tập đoàn Đèo Cả cũng thừa nhận những áp lực lớn của các nhà thầu xây dựng giao thông hiện nay về chi phí tổ chức thi công, từ nhân công, vật liệu đến các chi phí đầu vào khác.

Trong khi đó, ở một chiều khác, nghiệm thu và thanh toán tác động trực tiếp đến dòng tiền của nhà thầu. Khi khối lượng hoàn thành chưa được xác nhận kịp thời hoặc hồ sơ phải bổ sung nhiều lần, doanh nghiệp vẫn phải chi trả tiền lương, vật liệu, nhiên liệu và vận hành thiết bị. Vốn chưa được thu hồi sẽ hạn chế khả năng quay vòng để phục vụ các hạng mục tiếp theo. Đặc thù các dự án hạ tầng cần lượng vốn lớn, thời gian thi công dài, trong khi khả năng tiếp cận tín dụng phụ thuộc hạn mức, tài sản bảo đảm, năng lực tài chính và phương án trả nợ.

Trước tình hình đó, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết 312 yêu cầu các bộ, địa phương đẩy mạnh giải ngân. Trong đó, Bộ Tài chính đề nghị rà soát từng dự án, xác định cơ quan chịu trách nhiệm và thời hạn xử lý, điều chuyển vốn từ dự án chậm sang dự án giải ngân tốt, thu hồi tạm ứng đến hạn. Bộ Công thương điều phối nguồn cung vật liệu giữa các tỉnh. Bộ Tài chính chấm điểm giải ngân của từng bộ, ngành, địa phương theo tháng, quý và năm.

Để đầu tư công thực sự phát huy vai trò dẫn dắt tăng trưởng, điều cần tháo gỡ không chỉ là những khoản vốn chưa giải ngân, mà còn là cơ chế giúp nguồn lực được phân bổ đúng dự án, đúng thời điểm. Ảnh minh họa: Hoàng Anh

Theo Nghị quyết 27/2026/QH16 của Quốc hội, vốn ngân sách giai đoạn 2026 – 2030 vào khoảng hơn 8 triệu tỷ đồng, trong khi số dự án phải giảm ít nhất 30% so với giai đoạn trước. Tiền nhiều hơn, dự án ít hơn, nghĩa là mỗi công trình được chọn mang kỳ vọng lớn hơn trước, có tính đột phát, tạo thành các hạ tầng chiến lược, kết nối liên vùng. Riêng đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng, tổng mức đầu tư được Quốc hội điều chỉnh hồi tháng 8 lên gần 290 nghìn tỷ đồng, tăng thêm đáng kể so với ước tính ban đầu, và nghị quyết yêu cầu hoàn thành tuyến này trước năm 2030.

Dẫu vậy, từ thực tế giải ngân 10 tháng đầu năm 2026 cho thấy, việc ưu tiên bố trí nguồn vốn lớn chưa đủ bảo đảm tiến độ thực hiện. Hai dự án đường sắt quốc gia phải điều chỉnh giảm kế hoạch vốn trong năm là một ví dụ, đặt ra yêu cầu phải tính toán sát hơn khả năng hấp thụ vốn ngay từ khâu xây dựng kế hoạch đầu tư.

Điều này đòi hỏi sự thay đổi trong cách phân bổ nguồn lực, từ việc xác định vốn theo nhu cầu đề xuất sang đánh giá kỹ mức độ sẵn sàng và khả năng triển khai thực tế của từng dự án.

Đối với các công trình hạ tầng chiến lược, kế hoạch vốn cần gắn chặt với tiến độ hoàn thiện thủ tục đầu tư, giải phóng mặt bằng, lựa chọn nhà thầu và khả năng cung ứng vật liệu. Những dự án chưa đáp ứng điều kiện thực hiện cần có phương án phân kỳ vốn phù hợp, tránh bố trí nguồn lực quá lớn trong một năm nhưng không thể giải ngân.

Ở chiều ngược lại, những dự án đã hoàn tất thủ tục, có mặt bằng và khả năng đẩy nhanh tiến độ cần được ưu tiên bổ sung vốn kịp thời. Cơ chế điều chỉnh, điều chuyển vốn vì thế cần đủ linh hoạt để nguồn lực không bị ứ đọng ở những công trình chậm triển khai, trong khi các dự án khác phải chờ vốn.

Tuy nhiên, việc điều chuyển vốn cũng chỉ là giải pháp xử lý trong quá trình thực hiện. Về dài hạn, vấn đề quan trọng hơn là nâng cao chất lượng chuẩn bị dự án và tính chính xác của kế hoạch vốn ngay từ đầu, hạn chế tình trạng phải điều chỉnh nhiều lần trong năm ngân sách.

Bên cạnh đó, khi tập trung nguồn lực cho những công trình lớn, việc đánh giá hiệu quả đầu tư cũng cần được đặt trong mối quan hệ với khả năng cân đối ngân sách và các nhu cầu phát triển khác.