Chất lượng phải trở thành từ khóa và giá trị đương nhiên của giáo dục đại học

Một hoạt động trao đổi chuyên môn ở Trường Đại học VinUni.

Sẽ xây dựng bộ tiêu chí sàng lọc

Ngày 10/8, Bộ GD&ĐT tổ chức Hội thảo “Phát triển mô hình đại học tinh hoa, đại học xuất sắc tại Việt Nam trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW, Chiến lược phát triển giáo dục đại học và Quy hoạch mạng lưới cơ sở giáo dục đại học.”

Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Lê Quân nhấn mạnh, trong giai đoạn tới, “chất lượng” phải trở thành từ khóa và giá trị đương nhiên của giáo dục đại học. Chất lượng không chỉ do từng cơ sở tự xác lập, mà phải hướng tới những chuẩn đáp ứng yêu cầu phát triển của Việt Nam và thế giới.

Cần nhìn nhận lại khoảng cách giữa kết quả đào tạo và yêu cầu thực tế của xã hội khi tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi cao nhưng vẫn còn tình trạng cử nhân thất nghiệp, làm việc không đúng chuyên môn hoặc chưa phát huy được năng lực.

Thứ trưởng gợi mở, giáo dục đại học cần chuyển từ đào tạo, tuyển dụng dựa trên bằng cấp sang đánh giá năng lực thực tế, chú trọng sinh viên “làm được những việc gì” sau khi tốt nghiệp.

Cùng với chuẩn đầu ra, các trường cần xác định chuẩn đầu vào phù hợp với từng ngành, lĩnh vực. Đối với các trường định hướng tinh hoa, xuất sắc, trọng điểm, cần xác định rõ chuẩn đầu vào, chuẩn đầu ra, quy trình đào tạo và các điều kiện bảo đảm chất lượng.

Về phát triển đại học tinh hoa, Thứ trưởng cho biết, Bộ GD&ĐT sẽ xây dựng bộ tiêu chí sàng lọc, lựa chọn các cơ sở giáo dục đại học theo từng nhóm. Các trường có thể chủ động đăng ký, lựa chọn lĩnh vực có thế mạnh để vươn lên. Nhà nước căn cứ sứ mạng, chiến lược và quy hoạch để giao nhiệm vụ cho những cơ sở có vai trò dẫn dắt.

Theo Thứ trưởng, không nên áp dụng một bộ tiêu chí cứng nhắc cho tất cả các trường, mà cần có lộ trình phù hợp giai đoạn 2026-2030, xác định những lĩnh vực có thể phát triển thành thế mạnh, tạo các “vùng sáng”.

Thứ trưởng Lê Quân phát biểu tại hội thảo.

Tập trung nguồn lực cho các mũi nhọn

Theo Thứ trưởng, phát triển đại học tinh hoa không phải câu chuyện riêng của hai Đại học Quốc gia, mà cần tạo cơ hội để nhiều cơ sở giáo dục đại học vươn lên ở những lĩnh vực có thế mạnh.

Một yêu cầu quan trọng là tập trung nguồn lực cho các mũi nhọn, thay vì đầu tư dàn trải. Thứ trưởng nhìn nhận, nguồn lực của hệ thống không hẳn thiếu nhưng còn phân tán; các trường cần lựa chọn việc khó, tái phân bổ nguồn lực để hình thành các trung tâm xuất sắc, lĩnh vực trọng điểm. Khi Nhà nước giao nhiệm vụ phải đi cùng cơ chế, chính sách và nguồn lực phù hợp.

Bộ GD&ĐT sẽ đồng thời đẩy mạnh tái cấu trúc chương trình, ngành nghề, tăng cường ứng dụng AI, chuyển đổi số và đổi mới quản trị đại học. Sản phẩm đầu ra của chính sách phải là sự chuyển biến thực chất tại các cơ sở giáo dục đại học, không phải số lượng văn bản được ban hành.

Báo cáo một số nội dung chính về Chiến lược phát triển giáo dục đại học giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến 2045, ông Nguyễn Tiến Thảo - Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD&ĐT) cho biết, định hướng chuyển giáo dục đại học từ phát triển phân tán, dàn trải sang xây dựng hệ sinh thái giáo dục đại học quốc gia, kết nối các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, địa phương và đối tác quốc tế.

Chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2030, tỷ lệ người trong độ tuổi 18-22 học đại học đạt 40%, người học sau đại học 10%, người học các ngành STEM 35% và sinh viên quốc tế 1,5%. Đến năm 2035, các tỷ lệ này lần lượt hướng tới 50%, 15%, 40% và 3%. Đồng thời, Chiến lược đặt mục tiêu nâng tỷ lệ việc làm phù hợp sau 12 tháng tốt nghiệp, tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sỹ, số trung tâm nghiên cứu xuất sắc và vị thế quốc tế của các cơ sở giáo dục đại học.

Ông Nguyễn Tiến Thảo cho hay, nhóm tinh hoa dự kiến gồm 3-5 cơ sở, tập trung nghiên cứu đỉnh cao, cạnh tranh quốc tế và đổi mới sáng tạo lõi; nhóm trọng điểm khoảng 25-30 cơ sở, đảm nhiệm đào tạo nhân lực chất lượng cao, dẫn dắt vùng, ngành; các cơ sở còn lại tập trung đào tạo thực hành nghề nghiệp.

Cơ chế phân tầng được thiết kế theo hướng động, cạnh tranh và đánh giá định kỳ, gắn với sứ mạng, mục tiêu, KPI, nguồn lực và sản phẩm đầu ra. Nguyên tắc là tự chủ cao hơn đi đôi với trách nhiệm giải trình cao hơn.

Toàn cảnh hội thảo.

Xác định giá trị cốt lõi của mô hình đại học tinh hoa

Đại học Quốc gia Hà Nội đang từng bước chuyển đổi theo hướng đại học tinh hoa trên nền tảng đào tạo tài năng được xây dựng qua nhiều thập kỷ. Ông Đào Thanh Trường - Phó Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết, đơn vị đang xây dựng đề án ươm tạo nguồn nhân lực tài năng từ bậc trung học phổ thông, theo hướng đưa một số học phần đại học xuống giảng dạy ở phổ thông, tạo môi trường liên thông giữa THPT và đại học. Ở bậc đại học, đơn vị đã triển khai các chương trình cử nhân khoa học tài năng, chương trình tiên tiến, chuẩn quốc tế, chất lượng cao và các chương trình liên ngành về công nghệ cốt lõi, công nghệ bán dẫn.

Ở bậc sau đại học, Đại học Quốc gia Hà Nội gắn đào tạo với nghiên cứu đỉnh cao thông qua 48 nhóm nghiên cứu mạnh; từ năm 2021 triển khai học bổng 100-120 triệu đồng/năm cho nghiên cứu sinh và thực tập sinh xuất sắc, sau đó mở rộng tới 12 đơn vị đào tạo.

Theo ông Đào Thanh Trường, tiến tới đại học tinh hoa là quá trình chuyển đổi về chất, từ phân tán sang tích hợp sức mạnh hệ thống, từ mở rộng quy mô sang ưu tiên chất lượng và đào tạo tài năng, từ tạo ra kết quả học thuật sang tạo ra tác động xã hội. Mô hình “One VNU,” với các nguồn lực dùng chung tại Hòa Lạc, được xác định là nền tảng quan trọng cho quá trình này.

Đại học Quốc gia Hà Nội đề xuất phân bổ nguồn lực theo chuỗi cơ chế đặc thù - nguồn lực đặc thù - nhiệm vụ đặc thù - sản phẩm đầu ra đặc thù, đồng thời xây dựng cơ chế nhận diện, nuôi dưỡng các cực xuất sắc, tạo điều kiện để các trường hợp tác và cộng hưởng thế mạnh.

Cho rằng, xây dựng đại học tinh hoa là nhiệm vụ chiến lược để Việt Nam chuyển từ tiếp nhận tri thức sang làm chủ công nghệ và từng bước dẫn dắt, GS.TS Chử Đức Trình – Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội) nhấn mạnh, giá trị cốt lõi của mô hình đại học tinh hoa có thể được đúc kết qua công thức: “Xuất sắc = Chất lượng × Văn hóa × Tác động quốc gia”.

Đại học tinh hoa không chỉ dừng ở đào tạo mà phải tạo ra tri thức mới, phát triển công nghệ chiến lược và góp phần dẫn dắt các chuẩn mực mới cho xã hội. Trong đó, chất lượng cần được hệ thống hóa thành văn hóa với các giá trị: Liêm chính - Hợp tác - Tự chủ - Xuất sắc.

Đặc biệt, đại học tinh hoa không nên trở thành một “ốc đảo” đặc quyền mà phải đóng vai trò “đầu tàu”, có trách nhiệm lan tỏa giá trị và kéo cả hệ thống giáo dục đi lên thông qua thử nghiệm các mô hình mới, đồng thời chia sẻ hạ tầng tri thức.

Để hiện thực hóa mô hình này, GS.TS Chử Đức Trình đề xuất thiết lập một “khế ước mới”, trong đó Nhà nước trao quyền tự chủ, niềm tin và nguồn lực đầu tư trọng điểm; các trường đại học cam kết đạt chất lượng đẳng cấp quốc tế và chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động.

Theo ông, mục tiêu cuối cùng của xây dựng đại học tinh hoa không chỉ là tạo ra những trường đại học tốt hơn, mà quan trọng hơn là nâng cao năng lực cạnh tranh và vị thế của Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Việt Nam hiện có khoảng 250.000 người Việt học tập ở nước ngoài, trong khi chỉ khoảng 22.000 sinh viên quốc tế đến Việt Nam; chi phí đưa người học ra nước ngoài được ước tính 4-5 tỷ USD/năm, TS Lê Mai Lan - Chủ tịch Hội đồng trường, Trường Đại học VinUni dẫn số liệu, đồng thời nhấn mạnh, quốc tế hóa cần hướng tới thu hút nhân tài, đồng đào tạo, đồng nghiên cứu và tạo ra tri thức có khả năng lan tỏa quốc tế.

VinUni xác định 5 yếu tố tạo lực kéo cho đại học tinh hoa gồm: Chuẩn mực quốc tế; mạng lưới đối tác quốc tế; thu hút nhân tài; hệ sinh thái doanh nghiệp - nghiên cứu; khả năng chuyển hóa tri thức thành tác động thực tiễn.

Đại diện cơ sở giáo dục đại học phát biểu thảo luận.