Châu Âu bước vào kỷ nguyên 'siêu cháy rừng', lửa dữ dội như bom nguyên tử

Cháy rừng ngày càng cực đoan

Khói từ các đám cháy rừng bao phủ khu vực Seine-et-Marne, Pháp. Ảnh: THX/TTXVN phát

Theo truyền thông Mỹ ngày 29/7, những đám cháy rừng khổng lồ hoành hành ở miền Tây Nam nước Pháp đã bùng phát với cường độ mạnh đến mức tạo ra một cơn dông do chính đám cháy sinh ra. Hiện tượng hiếm gặp này thường chỉ xuất hiện trong các siêu đám cháy rừng ở Mỹ và Canada, nhưng trước đây chưa từng được ghi nhận tại Pháp. Theo các chuyên gia, đây chỉ là một trong nhiều dấu hiệu cho thấy châu Âu đang bước vào kỷ nguyên cháy rừng hoàn toàn mới.

Châu Âu từ lâu đã phải đối mặt với cháy rừng, nhưng các vụ cháy đang ngày càng cực đoan hơn khi cuộc khủng hoảng khí hậu trở nên nghiêm trọng. Lực lượng cứu hỏa tại Pháp và Tây Ban Nha hiện phải chống chọi với những đám cháy dữ dội và khó lường hơn các vụ cháy mà họ từng xử lý.

Điều này diễn ra sau mùa cháy rừng lập kỷ lục của châu Âu trong năm 2025. Các chuyên gia cho rằng châu lục này đang gia nhập danh sách ngày càng dài các khu vực như Siberia và rừng Amazon, nơi liên tiếp hứng chịu các mùa cháy rừng cực đoan.

Ông Víctor Resco de Dios, giảng viên ngành kỹ thuật lâm nghiệp và biến đổi toàn cầu tại Đại học Lleida (Tây Ban Nha), nhận định: “Chúng ta đã bước vào thời kỳ của những đám cháy không thể dập tắt. Đó là những đám cháy bùng phát với cường độ tương đương nhiều quả bom nguyên tử”.

Các vụ cháy rừng tại Pháp hiện đã thiêu rụi hơn 116.000 ha, trở thành các vụ cháy lớn nhất từng được ghi nhận tại nước này trong khi mùa cháy rừng vẫn còn kéo dài nhiều tháng nữa.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron phát biểu ngày 27/7 trong chuyến thăm thành phố Bordeaux: “Tình hình hiện nay là nghiêm trọng nhất mà chúng ta từng ghi nhận, nghiêm trọng nhất kể từ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai”. Ông gọi các đám cháy hiện nay là hoàn toàn chưa từng có tiền lệ.

Một trong những minh chứng rõ ràng nhất là sự xuất hiện của các đám mây lửa, hay còn gọi là “pyrocumulonimbus”, hình thành vào cuối tuần qua tại vùng Gironde, gần Bordeaux.

Mây lửa xuất hiện khi các đám cháy rừng đặc biệt dữ dội tạo ra cột không khí cực nóng bốc lên nhanh chóng, gặp lớp không khí lạnh hơn phía trên rồi ngưng tụ thành các đám mây dông khổng lồ. Những đám mây này có thể tự tạo ra gió, mưa và sét, biến đám cháy thành những cơn bão lửa tự duy trì với diễn biến thất thường và rất khó dự báo.

Hiện tượng này đã được ghi nhận rõ tại Australia, Canada và Mỹ. Các vụ cháy ở Los Angeles năm 2025 thậm chí còn tạo ra hiện tượng lốc xoáy lửa hiếm gặp. Tuy nhiên, hiện tượng này gần như chưa từng xuất hiện ở châu Âu.

Trung tâm Dự báo Thời tiết Trung hạn châu Âu (ECMWF) cho biết hiện chưa thể khẳng định đây là đám mây pyrocumulonimbus đầu tiên tại Pháp. Tuy nhiên, bà Francesca Di Giuseppe, điều phối viên dự báo cháy rừng của ECMWF, cho rằng nếu được xác nhận, hiện tượng này sẽ cho thấy cường độ đặc biệt của đám cháy hiện nay cũng như những điều kiện khí quyển bất thường mà ngọn lửa đang bùng phát.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh quy mô của các vụ cháy lần này là điều đáng chú ý. Lửa đã thiêu rụi những vùng đất rộng lớn tại Pháp và Tây Ban Nha, buộc cả hai nước phải đề nghị Liên minh châu Âu (EU) hỗ trợ. Ông Stefan Doerr, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Cháy rừng thuộc Đại học Swansea (Xứ Wales), nhận định: “Khủng hoảng cháy rừng đồng thời xảy ra ở nhiều quốc gia là hiện tượng hiếm gặp tại châu Âu”.

Các đám cháy hiện lan sát nhiều thành phố lớn, trong đó có vụ cháy tại tỉnh miền núi Ávila ở phía Tây thủ đô Madrid của Tây Ban Nha, hiện được giới chức xác định là vụ cháy lớn nhất từng được ghi nhận tại nước này.

Ông Guillermo Rein, Giáo sư tại Đại học Hoàng gia London, cho biết điều bất thường hiện nay là số lượng lớn các vụ cháy có sức tàn phá mạnh, lan nhanh, vượt quá khả năng kiểm soát của lực lượng cứu hỏa và buộc người dân phải sơ tán. Đến nay, hơn 300.000 người tại hai quốc gia đã phải rời bỏ nhà cửa.

Theo các chuyên gia, gần như không thể dập tắt hoàn toàn những đám cháy có quy mô như hiện nay cho đến khi không còn gì để cháy hoặc xuất hiện các đợt mưa kéo dài, bất kể có huy động bao nhiêu nguồn lực chữa cháy.

Tại Australia, nhiều khu vực ở Mỹ và Canada, người dân đã phần nào chấp nhận thực tế rằng sẽ có những vụ cháy rừng vượt ngoài tầm kiểm soát. Trong khi đó, tại châu Âu vẫn tồn tại quan điểm phổ biến rằng có thể ngăn chặn hoàn toàn các vụ cháy như vậy.

Vì sao các vụ cháy lần này đặc biệt nghiêm trọng?

Khói lửa bốc lên từ đám cháy rừng tại Avila, Tây Ban Nha ngày 25/7/2026. Ảnh: THX/TTXVN phát

Mỗi vụ cháy rừng đều có những đặc điểm riêng và chịu tác động của nhiều yếu tố như quản lý đất đai, địa hình hay năng lực chữa cháy. Tuy nhiên, các nhà khoa học cho rằng thời tiết cực đoan do biến đổi khí hậu làm trầm trọng thêm là nguyên nhân chính khiến cháy rừng ở châu Âu ngày càng nghiêm trọng.

Hiện tượng nóng lên toàn cầu đang khiến thời tiết dao động mạnh hơn giữa các giai đoạn mưa nhiều và khô hạn. Ông Matthew Jones, nghiên cứu viên độc lập tại khoa Khoa học Môi trường thuộc Đại học East Anglia (Anh), gọi đây là “hiệu ứng roi quất”.

Mùa đông năm 2025, Pháp và Tây Ban Nha có lượng mưa cao bất thường, khiến thảm thực vật phát triển mạnh. Tuy nhiên, thời tiết nhanh chóng đảo chiều. Từ tháng 5 đến nay, Tây Âu liên tiếp hứng chịu các đợt nắng nóng khắc nghiệt làm khô kiệt cây cối. Theo ông Jones, nền nhiệt cao chính là “cú quất của chiếc roi” trong hiệu ứng này, biến lớp thực vật dày đặc thành nguồn nhiên liệu cực kỳ dễ bắt lửa.

Trong bối cảnh Pháp và Tây Ban Nha chuẩn bị đối mặt với đợt nắng nóng thứ tư trong hè, giới chuyên gia lo ngại tình hình vốn đã nguy hiểm sẽ còn trở nên nghiêm trọng hơn.

Những “kịch bản địa ngục”

Lửa bốc ngùn ngụt từ đám cháy rừng ở ngoại ô Thessaloniki, Hy Lạp ngày 5/7/2026. Ảnh: THX/TTXVN phát

Giới chức cho biết có thể mất nhiều tháng mới dập tắt hoàn toàn các đám cháy hiện nay, nhưng hậu quả của chúng sẽ còn kéo dài lâu hơn thế.

Bầu trời đặc quánh khói bụi do cháy rừng gây ra là mối đe dọa lớn đối với sức khỏe con người. Ước tính ô nhiễm do cháy rừng khiến trên 100.000 người trên toàn thế giới tử vong mỗi năm.

Các vụ cháy cũng gây thiệt hại nặng nề cho nền kinh tế. Cháy rừng đang hoành hành gần các thành phố lớn của châu Âu, ảnh hưởng đến những điểm du lịch nổi tiếng, các vùng trồng nho sản xuất rượu vang và nhiều cơ sở quốc phòng quan trọng.

Không chỉ vậy, các đám cháy còn có thể làm thay đổi mối quan hệ giữa con người với nơi họ sinh sống khi người dân phải sống trong nỗi lo thường trực về nguy cơ xảy ra các vụ cháy rừng không thể kiểm soát.

Về lâu dài, các nhà khoa học cho rằng cháy rừng tại châu Âu cũng như nhiều nơi khác trên thế giới sẽ xảy ra thường xuyên hơn và dữ dội hơn nếu con người tiếp tục đốt nhiên liệu hóa thạch, làm nhiệt độ toàn cầu tăng lên.

Ông Resco de Dios nói: “Rất khó dự đoán tình hình sẽ diễn biến đến mức nào. Chẳng bao lâu nữa, chúng ta sẽ không thể loại trừ những kịch bản địa ngục như từng xảy ra ở California hay Australia, khi có các vụ cháy hoặc chuỗi cháy rừng lan rộng trên hàng trăm nghìn, thậm chí tới một triệu ha”.