Châu Âu có thể cai nghiện trước sự phụ thuộc vào công nghệ Mỹ?

EU vừa nhận ra họ hoàn toàn toàn trống trơn trước công nghệ Mỹ

Các nhà lập pháp EU đang ráo riết thúc đẩy các giải pháp thay thế nội địa thông qua sáng kiến Eurostack và mã nguồn mở. Tuy nhiên, giữa khát vọng chủ quyền và thực tế khắc nghiệt về tài chính, liệu Châu Âu có thực sự đủ sức cắt đứt dây rốn công nghệ với Mỹ, hay đây chỉ là một giấc mơ viển vông trị giá hàng nghìn tỉ euro?

"Hội chứng vùng an toàn" và cái giá phải trả cho sự lệ thuộc

Trong nhiều thập kỷ, các chính phủ và khu vực công tại châu Âu đã mắc phải một căn bệnh trầm kha mà Johan Linaker, nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Nghiên cứu RISE của Thụy Điển, gọi là "hội chứng vùng an toàn" (comfort syndrome). Với văn hóa mua sắm công bảo thủ và tâm lý ngại rủi ro, châu Âu đã chọn con đường dễ dàng nhất: ký hợp đồng với những nhà cung cấp dịch vụ tốt nhất, rẻ nhất và sẵn có nhất. Vào thời điểm đó, đó là các công ty Mỹ.

Kết quả của sự tự mãn kéo dài này là một bức tranh thống kê đáng báo động. Theo báo cáo của Nghị viện Châu Âu, EU hiện phải dựa vào các quốc gia không thuộc khối cho hơn 80% các sản phẩm, dịch vụ, cơ sở hạ tầng và sở hữu trí tuệ kỹ thuật số. Trong đó, "đám mây", nơi lưu trữ dữ liệu nhạy cảm của hàng trăm triệu công dân châu Âu, gần như nằm trọn trong tay người Mỹ. Các gã khổng lồ như Amazon (AWS), Microsoft (Azure) và Google (Cloud) đang nắm giữ hơn 2/3 thị trường châu Âu. Ngay cả trong làn sóng công nghệ mới nhất là trí tuệ nhân tạo (AI), châu Âu cũng đang hụt hơi khi các công ty tiên phong như OpenAI hay Anthropic đều có trụ sở tại Mỹ.

Sự phụ thuộc này đã đẩy EU vào một thế trận cực kỳ dễ bị tổn thương về mặt chủ quyền. Khi mối quan hệ ngoại giao còn êm đẹp, đây chỉ là vấn đề thương mại. Nhưng dưới thời Tổng thống Donald Trump, khi niềm tin vào đồng minh bị lung lay bởi những chính sách khó đoán định, công nghệ bỗng chốc trở thành vũ khí địa chính trị. Nếu một tranh chấp ngoại giao dẫn đến việc Mỹ "rút phích cắm" hoặc hạn chế quyền truy cập vào các dịch vụ đám mây, hậu quả đối với châu Âu sẽ không khác gì một thảm họa thiên nhiên: hệ thống ngân hàng tê liệt, dữ liệu bệnh viện bị khóa và guồng quay xã hội đứng trước nguy cơ sụp đổ.

Johan Linaker cảnh báo: "Sự khác biệt bây giờ là bối cảnh địa chính trị đã thêm một khía cạnh rủi ro mới vào bức tranh toàn cảnh, vượt xa sự thiếu hụt đổi mới hay chi phí bản quyền leo thang". Nỗi sợ hãi về một kịch bản "tắt đèn kỹ thuật số" do tác động từ bên ngoài chưa bao giờ hiện hữu rõ ràng đến thế.

Eurostack và bài toán kinh tế: 300 tỉ hay 5.000 tỉ euro?

Để đối phó với tình trạng báo động này, các nhà lập pháp châu Âu đang nỗ lực sửa chữa sai lầm của quá khứ. Năm 2024 đánh dấu một bước ngoặt khi Ủy ban Châu Âu (EC) lần đầu tiên bổ nhiệm một quan chức cấp cao phụ trách chuyên biệt về vấn đề này: bà Henna Virkkunen, người đứng đầu mảng "Chủ quyền công nghệ, an ninh và dân chủ". Nhiệm vụ của bà không gì khác ngoài việc giảm thiểu sự phụ thuộc và xây dựng các chính sách để giữ cho EU an toàn về mặt kỹ thuật số.

Tâm điểm của chiến lược này là phong trào Eurostack, một sáng kiến đầy tham vọng cũng được thành lập vào năm 2024. Mục tiêu của Eurostack nghe có vẻ lý tưởng: xây dựng một cơ sở hạ tầng kỹ thuật số độc lập hoàn toàn của châu Âu, cắt giảm sự phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài, thúc đẩy tính cạnh tranh của ngành công nghiệp nội địa và tuân thủ các mục tiêu bền vững khắt khe của EU. Eurostack được kỳ vọng sẽ là "thành lũy" bảo vệ dữ liệu và sự vận hành của lục địa già.

Tuy nhiên, từ ý tưởng đến hiện thực là một khoảng cách mênh mông được đo bằng tiền và thời gian. Một phân tích từ tổ chức tư vấn độc lập Bertelsmann Stiftung ước tính rằng để Eurostack đạt được mục tiêu, Châu Âu sẽ cần khoảng một thập kỷ và số vốn đầu tư lên tới 300 tỉ euro. Đây đã là một con số khổng lồ, nhưng nó vẫn bị coi là quá lạc quan. Một ước tính khác từ Chamber of Progress, nhóm thương mại đại diện cho lợi ích của nhiều công ty Big Tech Mỹ, đưa ra con số gây sốc hơn nhiều: chi phí toàn diện có thể vượt quá 5.000 tỉ euro.

Sự chênh lệch giữa hai con số này phản ánh thách thức cốt lõi: Châu Âu không thiếu nhân tài, nhưng thiếu hệ sinh thái đầu tư tương xứng. "Chúng tôi có một nguồn nhân lực tuyệt vời với những bộ óc kinh doanh và kỹ năng xuất sắc, nhưng để tận dụng tối đa họ cần những khoản đầu tư khổng lồ và nhu cầu thị trường tương ứng", Linåker nhận định. Châu Âu đang mắc kẹt trong bài toán "con gà và quả trứng": Muốn có công nghệ tự chủ thì cần đầu tư lớn, nhưng các nhà đầu tư lại e ngại rót vốn khi thị trường vẫn đang bị thống trị bởi các sản phẩm Mỹ đã quá hoàn thiện. Thời gian và tiền bạc, chứ không phải ý chí chính trị, đang là kẻ thù lớn nhất của Eurostack.

Cuộc cách mạng mã nguồn mở: Những đốm lửa hy vọng từ Schleswig-Holstein

Trong khi chờ đợi những siêu dự án như Eurostack thành hình, một số quốc gia và địa phương tại châu Âu đã bắt đầu hành động thực tế bằng cách quay sang một đồng minh khác: Mã nguồn mở (Open-source). Pháp, Đức, Hà Lan và Ý đang dẫn đầu làn sóng đầu tư vào các nền tảng mở, nơi công nghệ, dù là phần cứng hay phần mềm, đều có thể được sửa đổi, kiểm tra và chia sẻ mà không bị khóa chặt bởi bất kỳ nhà cung cấp độc quyền nào.

Lợi ích của mã nguồn mở là rõ ràng: nó trao lại quyền kiểm soát cho người sử dụng. "Về cơ bản, phần mềm mã nguồn mở là miễn phí để sử dụng. Trong mua sắm công, bạn có thể chỉ định rõ phần mềm và tập trung ngân sách vào việc mua các dịch vụ hỗ trợ vận hành", Linaker giải thích. Các trang web như "Switch to EU" hay "european-alternatives.eu" đang trở thành cuốn cẩm nang sinh tồn số, liệt kê các lựa chọn thay thế cho Big Tech Mỹ: Mastodon thay thế cho X (Twitter) của Elon Musk, hay Proton Mail của Thụy Sĩ thay thế cho Gmail.

Nhưng ví dụ điển hình nhất, táo bạo nhất về chủ quyền số đang diễn ra tại bang Schleswig-Holstein của Đức. Chính quyền bang này đã quyết định thực hiện một cuộc "phẫu thuật" chưa từng có: thay thế toàn bộ hệ thống máy tính chạy bằng Microsoft bằng các giải pháp mã nguồn mở, hủy bỏ gần 80% giấy phép bản quyền của Microsoft. Mặc dù hệ thống mới vẫn còn những khiếm khuyết và chưa hoàn hảo, nhưng Schleswig-Holstein đặt mục tiêu loại bỏ hoàn toàn Big Tech Mỹ vào cuối thập kỷ này.

"Chính quyền bang Schleswig-Holstein đã chứng minh một thực tế rằng người ta có thể tạo ra một cơ sở hạ tầng kỹ thuật số có chủ quyền, hợp tác với các nhà cung cấp nội địa và châu Âu. Những huyền thoại về việc mã nguồn mở thiếu bảo mật hay khó sử dụng đã không còn nữa", Linaker khẳng định. Cùng lúc đó, thành phố Helsingborg của Thụy Điển cũng đang thử nghiệm kịch bản "mất điện kỹ thuật số" để xem các dịch vụ công sẽ vận hành ra sao nếu bị ngắt kết nối với các nền tảng quốc tế.

Dẫu vậy, một báo cáo dự thảo về chiến lược kỹ thuật số của EU được Politico xem xét vào tháng 6.2025 đã thừa nhận một sự thật phũ phàng: Việc "tách rời" (decoupling) hoàn toàn khỏi công nghệ Mỹ là "không thực tế" trong ngắn hạn. Sự hợp tác xuyên chuỗi giá trị công nghệ vẫn sẽ đóng vai trò quan trọng, và EU sẽ phải tiếp tục làm việc với Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ và Hàn Quốc. Sự thừa nhận này càng làm tăng thêm nỗi lo âu về tính khó đoán của đồng minh bên kia đại dương.

Bùi Tú