Châu Phi và bài toán khó giải

Trong bài phỏng vấn đăng ngày 22/10 trên Modern Diplomacy, ông John Mikatekiso Kubayi, nghiên cứu viên cao cấp về ngoại giao và chính sách đối ngoại châu Phi tại Đại học Johannesburg (Nam Phi), đã phân tích những biến động địa chính trị và triển vọng phát triển của lục địa này.

Vừa là cơ hội, vừa là sức ép

Với dân số dự kiến đạt 2,5 tỷ người vào năm 2050, châu Phi có tiềm năng lớn về thị trường tiêu dùng và lực lượng lao động. (Nguồn: Quartz)

Chuyên gia John Mikatekiso Kubayi nhận định, châu Phi ngày càng giữ vai trò quan trọng trong cục diện toàn cầu.

Vị thế này trước hết xuất phát từ vị trí chiến lược của châu Phi đối với thương mại hàng hải và nguồn khoáng sản phục vụ các công nghệ tương lai như năng lượng sạch, hàng không vũ trụ.

Bên cạnh đó, dân số dự báo đạt 2,5 tỷ người vào năm 2050 cũng mở ra tiềm năng lớn để lục địa này trở thành thị trường tiêu dùng và nguồn cung lao động quan trọng.

Tuy nhiên, sức hút ngày càng lớn của châu Phi cũng kéo theo sự cạnh tranh giữa các quốc gia bên ngoài châu lục nhằm gia tăng ảnh hưởng và tiếp cận nguồn tài nguyên.

Trong khi đó, xung đột Trung Đông, Nga-Ukraine và căng thẳng thương mại toàn cầu tiếp tục làm gia tăng bất ổn, gây sức ép lên dòng vốn đầu tư và các nguồn tài trợ phát triển.

Theo chuyên gia, khi nguồn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) dần thu hẹp, các quốc gia châu Phi càng cần chủ động tìm kiếm những nguồn lực thay thế để duy trì đà phát triển.

Chuyên gia nhấn mạnh một nghịch lý nổi bật mang tên “lời nguyền tài nguyên”. Cụ thể, dù sở hữu nguồn khoáng sản phong phú, nhiều quốc gia châu Phi vẫn chưa xây dựng được năng lực công nghiệp tương xứng để nâng cao giá trị sản phẩm.

Sự phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu thô khiến nguồn thu của nhiều quốc gia châu Phi vẫn còn hạn chế. Trong khi đó, dòng tài chính bất hợp pháp (IFFs) tiếp tục làm thất thoát những nguồn lực đáng lẽ có thể được sử dụng cho phát triển.

Theo chuyên gia, vị thế địa chính trị ngày càng gia tăng cũng sẽ khó chuyển hóa thành quyền tự chủ kinh tế nếu châu Phi chưa có đủ nguồn vốn, công nghệ và năng lực sản xuất.

Ba ưu tiên cho tương lai châu Phi

Để củng cố quyền tự chủ kinh tế, châu Phi cần ưu tiên đẩy mạnh chế biến sâu, huy động nguồn lực trong nước và cải thiện quản trị. (Nguồn: 360 Mozambique)

Để nâng cao khả năng tự chủ kinh tế, chuyên gia John Mikatekiso Kubayi nhấn mạnh ba yêu cầu trọng tâm.

Trước hết, châu Phi cần giảm phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu thô bằng cách phát triển công nghiệp chế biến và nâng cao giá trị sản phẩm ngay tại địa phương.

Với nguồn khoáng sản thiết yếu cho các công nghệ tương lai, các quốc gia cần thu hút đầu tư xây dựng cơ sở chế biến trong nước, đồng thời thúc đẩy chuyển giao công nghệ và đào tạo lao động có kỹ năng.

Định hướng này cũng gắn với những sáng kiến quốc tế như Hiến chương Khoáng sản thiết yếu được Nam Phi thúc đẩy trong nhiệm kỳ Chủ tịch G20 và tuyên bố của Pháp trong khuôn khổ G7 về phát triển khoáng sản tại nguồn.

Nếu tận dụng tốt các cơ hội hợp tác, châu Phi có thể nâng cao năng lực chế biến, giúp doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, tạo thêm việc làm và gia tăng nguồn thu từ các sản phẩm có giá trị cao, thay vì chủ yếu dựa vào khai thác và xuất khẩu tài nguyên thô.

Thứ hai, châu Phi cần tăng nguồn thu trong nước và sử dụng vốn hiệu quả hơn để giảm phụ thuộc vào nguồn tài trợ bên ngoài.

Hiện nay, nguồn vốn ODA đang có xu hướng giảm, khiến nhiều quốc gia châu Phi phải tìm kiếm nguồn vốn thay thế.

Trong khi đó, áp lực nợ công và khó khăn trong tiếp cận vốn quốc tế càng thu hẹp dư địa tài chính cho châu lục này.

Các chính phủ cần cải thiện công tác thu thuế, minh bạch hóa hợp đồng khai thác tài nguyên và ngăn chặn dòng IFFs gây thất thoát ngân sách.

Các khoản vay cũng cần được phân bổ thận trọng, ưu tiên những dự án thúc đẩy sản xuất, tạo việc làm và mang lại nguồn thu lâu dài.

Mới đây, ngày 7/10, cơ quan xếp hạng tín nhiệm châu Phi đã được ra mắt tại Mauritius, mở thêm một hướng tiếp cận trong đánh giá rủi ro kinh tế của các quốc gia trong khu vực.

Thứ ba, châu Phi cần cải thiện năng lực quản trị và tăng cường phối hợp khu vực để thúc đẩy các mục tiêu phát triển.

Theo chuyên gia John Mikatekiso Kubayi, Liên minh châu Phi (AU) cần cải cách sâu rộng về tổ chức và phương thức hoạt động để hiện thực hóa các mục tiêu trong Chương trình nghị sự 2063.

Các quốc gia thành viên cũng cần phối hợp chặt chẽ hơn về thương mại, hạ tầng và công nghiệp, đồng thời nâng cao năng lực thực thi các cam kết chung.

Trên trường quốc tế, châu Phi cần tiếp tục thúc đẩy cải cách Liên hợp quốc (LHQ) và kiến trúc tài chính toàn cầu nhằm bảo đảm tiếng nói và lợi ích của lục địa được phản ánh đầy đủ hơn trong quá trình xây dựng các quy tắc chung.

Những nỗ lực ấy thể hiện qua việc Nhóm các nước châu Phi tại LHQ thúc đẩy xây dựng Công ước khung về hợp tác thuế quốc tế (UNFCITC). Dù vậy, sức nặng của châu Phi trong các cuộc đàm phán vẫn phụ thuộc vào khả năng thống nhất lập trường giữa các quốc gia.

Tựu trung lại, trật tự thế giới biến đổi mở ra cơ hội để châu Phi nâng cao vị thế, song khả năng tận dụng cơ hội phụ thuộc vào những thay đổi nội tại.

Phát triển công nghiệp, củng cố nguồn lực tài chính và nâng cao hiệu quả quản trị sẽ là những bước đi quan trọng giúp lục địa này giảm phụ thuộc, tăng quyền chủ động và tạo nền tảng cho phát triển bền vững.