Chi sai chế độ theo Nghị định 178: Sai sót trong thực hiện chính sách xử lý thế nào?

Vừa qua, Bộ Nội vụ vừa ban hành Công văn số 9624/BNV-TCBC ngày 29/8/2026 gửi các bộ, cơ quan ngang bộ và UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương về việc thực hiện ý kiến của Kiểm toán nhà nước đối với việc giải quyết chính sách, chế độ theo Nghị định số 178/2024/NĐ-CP.

Công văn được ban hành nhằm thực hiện ý kiến chỉ đạo của Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà tại Văn bản số 8183/VPCP-TCCV ngày 14/8/2026 của Văn phòng Chính phủ về kết quả kiểm toán việc thực hiện chính sách, chế độ đối với cán bộ, công chức, viên chức và người lao động trong sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị theo Nghị định số 178/2024/NĐ-CP ngày 31/12/2024 (được sửa đổi, bổ sung tại Nghị định số 67/2025/NĐ-CP ngày 15/3/2025).

Bộ Nội vụ đề nghị các bộ, cơ quan, địa phương rà soát tổng thể và chịu trách nhiệm về kết quả giải quyết chính sách đối với các trường hợp đã được quyết định cho nghỉ việc theo Nghị định 178 và Nghị định 67, bảo đảm đúng đối tượng, đúng trình tự, thủ tục theo quy định. Đồng thời, các đơn vị phải thực hiện các nhiệm vụ theo chỉ đạo của Phó Thủ tướng tại khoản 1, khoản 2 Văn bản số 8183/VPCP-TCCV.

Đối với các bộ, cơ quan, địa phương nêu tại khoản 1 Văn bản số 8183/VPCP-TCCV, Bộ Nội vụ đề nghị cung cấp thông tin về kiến nghị, kết luận của Kiểm toán nhà nước liên quan; làm rõ trách nhiệm của từng cơ quan, tổ chức trong việc xác định đối tượng và tuân thủ trình tự, thủ tục giải quyết chính sách nghỉ việc đối với từng trường hợp theo quy định tại Nghị định 178, Nghị định 67 và văn bản hướng dẫn của Bộ Nội vụ.

Căn cứ thẩm quyền quyết định và giải quyết chính sách nghỉ việc, các bộ, cơ quan, địa phương phải có ý kiến cụ thể đối với từng trường hợp được nêu tại Báo cáo số 1212/BC-KTNN của Kiểm toán nhà nước.

Trong quá trình tổng rà soát, thanh tra, kiểm tra, nếu phát hiện sai sót phải báo cáo cụ thể và có phương án khắc phục kịp thời theo đúng quy định. Trường hợp phát sinh vướng mắc phải báo cáo rõ để Bộ Nội vụ tổng hợp, báo cáo cấp có thẩm quyền.

Báo cáo của các bộ, cơ quan, địa phương gửi về Bộ Nội vụ trước ngày 15/9/2026 để tổng hợp, báo cáo Thủ tướng Chính phủ xem xét, quyết định.

Trao đổi với phóng viên, TS, luật sư Đặng Văn Cường – Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho rằng: "Việc cơ quan chức năng rà soát toàn bộ các trường hợp đã được giải quyết chế độ theo Nghị định 178/2024/NĐ-CP và Nghị định 67/2025/NĐ-CP là cần thiết trong bối cảnh Kiểm toán Nhà nước đã phát hiện một số sai sót, vi phạm trong quá trình xét duyệt, chi trả chính sách tại nhiều địa phương. Quá trình rà soát sẽ phát hiện ra nhầm lẫn, sai sót, thậm chí có thể còn là vi phạm gây thất thoát tài sản của nhà nước, bất hợp lý trong việc giải quyết chế độ chính sách cũng như đảm bảo nguồn nhân lực chất lượng cao để phục vụ cho công cuộc đổi mới, phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Nghị định 178/2024/NĐ-CP được Chính phủ ban hành nhằm quy định chính sách, chế độ đối với cán bộ, công chức, viên chức, người lao động và lực lượng vũ trang trong quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị; sau đó được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 67/2025/NĐ-CP. Theo tôi, cần nhìn nhận chính sách này trong tổng thể quá trình cải cách, sắp xếp và tinh gọn tổ chức bộ máy, chứ không chỉ nhìn vào những sai sót phát sinh trong quá trình thực hiện.

Có thể nói, chính sách theo Nghị định 178 là một cơ chế đặc thù, được xây dựng để phục vụ một yêu cầu đặc biệt: sắp xếp lại tổ chức bộ máy, giảm đầu mối, tinh giản biên chế, cơ cấu lại đội ngũ và nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị trong tình hình mới. Đây là một chương trình có quy mô rất lớn, liên quan trực tiếp đến quyền lợi, việc làm, thu nhập, bảo hiểm, lương hưu và tương lai nghề nghiệp của một số lượng lớn cán bộ, công chức, viên chức và người lao động".

TS, luật sư Đặng Văn Cường – Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Đoàn Luật sư TP Hà Nội).

Luật sư cho biết thêm: "Mục tiêu của chính sách không đơn thuần là "cho cán bộ nghỉ việc", mà quan trọng hơn là cơ cấu lại nguồn nhân lực, đưa bộ máy về trạng thái tinh gọn hơn nhưng phải hoạt động hiệu quả hơn. Vì vậy, về chủ trương, tôi cho rằng đây là một chính sách đúng hướng, hợp lý và cần thiết trong tiến trình cải cách bộ máy nhà nước. Chính sách bước đầu đã tạo điều kiện để nhiều người tự nguyện nghỉ hưu trước tuổi hoặc thôi việc, đồng thời tạo dư địa để tổ chức lại bộ máy, giảm những vị trí không còn phù hợp sau quá trình sắp xếp.

Thực tế, đến đầu tháng 12/2025 đã có 146.839 người có quyết định nghỉ việc theo Nghị định 178, trong đó 71.610 người nghỉ hưu trước tuổi và 75.237 người hưởng chính sách thôi việc. Một chương trình có quy mô lớn như vậy chắc chắn phải được đánh giá trên cả hai phương diện kết quả đạt được và những vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện".

Cũng theo luật sư Cường, điều cần phân biệt rất rõ là sai sót trong quá trình thực hiện không đồng nghĩa với việc bản thân chính sách sai. Theo Báo cáo số 1212/BC-KTNN của Kiểm toán Nhà nước được công bố cho thấy một số địa phương có sai sót trong việc xây dựng tiêu chí, đánh giá đối tượng, thẩm định, phê duyệt và chi trả chế độ. Các địa phương được nêu gồm Hà Nội, TP.HCM, Đồng Nai, Lâm Đồng, Đắk Lắk, Gia Lai, Tây Ninh, Cần Thơ, Cà Mau và Sơn La.

Điều đáng chú ý, sai sót không chỉ nằm ở khâu tính toán tiền mà còn có những trường hợp cần xem xét về đối tượng được hưởng chính sách. Chẳng hạn, báo cáo đề cập trường hợp người được đánh giá hoàn thành tốt nhiệm vụ trong nhiều năm nhưng vẫn được phê duyệt nghỉ với lý do không đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ; có trường hợp hồ sơ về sức khỏe chưa đầy đủ; có nơi chưa đánh giá, xếp loại toàn bộ đội ngũ mà chỉ đánh giá những người có đơn xin nghỉ.

Ở khâu tài chính, cũng có trường hợp xác định chưa đúng tiền lương làm căn cứ, tính sai trợ cấp, xác định sai thời gian hưởng hoặc chi ngân sách cho đối tượng chưa phù hợp. Như vậy, việc rà soát trên diện rộng là cần thiết. Nhưng rà soát phải nhằm tìm ra sai ở đâu, sai như thế nào, ai sai, nguyên nhân gì và hậu quả đến đâu, chứ không phải để mặc định rằng tất cả những người đã nghỉ theo Nghị định 178 đều có vấn đề.

"Về nguyên tắc quản lý ngân sách nhà nước, những khoản chi không đúng quy định phải được thu hồi, hoàn trả ngân sách. Báo chí dẫn quy định của pháp luật ngân sách theo hướng các khoản chi ngân sách không đúng pháp luật phải được thu hồi đầy đủ, kịp thời. Do đó, nếu rà soát xác định một khoản tiền đã chi không đúng đối tượng, không đúng chế độ hoặc vượt quá mức được hưởng, thì trước hết phải xác định chính xác số tiền và thực hiện thu hồi.

Tuy nhiên, cần đặc biệt lưu ý, thu hồi tiền không đồng nghĩa với việc đã giải quyết xong trách nhiệm pháp lý. Một khoản tiền được chi từ ngân sách thường trải qua nhiều công đoạn: xác định đối tượng, lập hồ sơ, thẩm định, phê duyệt, quyết định nghỉ, xác định mức hưởng, bố trí nguồn kinh phí và thực hiện thanh toán. Vì vậy, phải làm rõ trách nhiệm của từng cá nhân, từng cơ quan ở từng khâu. Nếu người hưởng chính sách ngay tình, không biết và không thể biết việc cơ quan có thẩm quyền giải quyết sai, thì không thể đánh đồng họ với người cố ý làm sai hồ sơ hoặc người có hành vi gian dối để hưởng tiền. Ngược lại, nếu có người cố tình lập hồ sơ sai, khai báo gian dối, tác động để được hưởng chính sách hoặc cán bộ có hành vi cố ý làm trái, vụ lợi thì phải xử lý nghiêm" - luật sư Cường nêu quan điểm.

Bộ Nội vụ vừa ban hành Công văn số 9624/BNV-TCBC ngày 29/8/2026 gửi các bộ, cơ quan ngang bộ và UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương về việc thực hiện ý kiến của Kiểm toán nhà nước đối với việc giải quyết chính sách, chế độ theo Nghị định số 178/2024/NĐ-CP - (ảnh minh họa).

Cũng theo luật sư Cường, đây là chính sách mới, chưa từng có tiền lệ, thời gian thực hiện gấp rút, thiếu hướng dẫn chi tiết nên quá trình triển khai đôi khi còn chủ quan, nóng vội dẫn đến sai sót là có thể lý giải được. Hơn nữa, cũng có thể có những hành vi lợi dụng chính sách để trục lợi hoặc năng lực trình độ không đảm bảo gây ra thất thoát, thiệt hại.

"Cơ quan chức năng cần làm rõ từng trường hợp xảy ra sai sót để không chỉ khắc phục hậu quả mà còn xem xét trách nhiệm pháp lý. Việc xem xét này sẽ phụ thuộc vào hành vi vi phạm (nếu có), phụ thuộc vào yếu tố lỗi, nguyên nhân, động cơ của sự việc. Tùy vào từng trường hợp mà sẽ có kết luận và hướng giải quyết khác nhau chứ không phải cứ sai sót, cứ thất thoát là xử lý hình sự. Đây là điểm rất quan trọng trong việc giải quyết hậu quả tận gốc của việc tổ chức thực hiện chính sách này.

Không phải cứ có khoản chi sai là mặc nhiên có tội phạm. Có những khoản chi sai do hiểu sai chính sách, pháp luật, có những khoản chi sai do yếu tố khách quan và cũng có thể có những khoản chi sai là cố ý. Bởi vậy, cần phải phân loại, đánh giá từng trường hợp để có kết luận và hướng xử lý. Nếu vi phạm pháp luật thì người vi phạm sẽ phải chịu trách nhiệm pháp lý; trách nhiệm có thể là kỷ luật, bị xử phạt vi phạm hành chính, bồi thường thiệt hại hoặc cũng có thể đến mức phải chịu trách nhiệm hình sự nếu hành vi thỏa mãn các dấu hiệu cấu thành tội phạm", luật sư lý giải.

Dưới góc độ pháp lý, pháp luật quy định rất cụ thể trong các trường hợp xem xét trách nhiệm pháp lý. Việc xem xét cần phải căn cứ vào hành vi vi phạm, yếu tố lỗi, động cơ, mục đích và hậu quả, đặc biệt là cần phân biệt giữa sai sót nghiệp vụ, thiếu trách nhiệm, vi phạm hành chính, vi phạm kỷ luật công vụ và hành vi có dấu hiệu tội phạm.

Nếu cán bộ thực hiện sai do hiểu chưa đúng quy định, do thiếu kinh nghiệm, do áp lực thời gian, do lỗi vô ý hoặc do những nguyên nhân khách quan khác thì cần xem xét đầy đủ tính chất, mức độ, hậu quả và lỗi của người thực hiện để có hình thức xử lý phù hợp.

"Trường hợp có hành vi thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng, lợi dụng chức vụ, quyền hạn để vụ lợi hoặc cố ý làm trái dẫn đến thiệt hại nghiêm trọng cho tài sản nhà nước thì có thể phải xem xét trách nhiệm hình sự nếu đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm. Trong khi đó, nếu chỉ là sai sót do nhận thức, nghiệp vụ hoặc lỗi vô ý ở mức độ chưa đến ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự thì không nên hình sự hóa.

Nguyên tắc xử lý phải là đúng người, đúng hành vi, đúng mức độ lỗi, đúng hậu quả và đúng quy định pháp luật. Nếu phát hiện ra có những hành vi cố ý như lợi dụng chức vụ quyền hạn trong khi thi hành công vụ, lạm quyền trong khi thi hành công vụ, tham ô tài sản hoặc vi phạm quy định về quản lý sử dụng tài sản nhà nước gây thất thoát lãng phí thì có thể xem xét xử lý hình sự với người vi phạm về các tội danh thuộc nhóm tội phạm tham nhũng và chức vụ quy định trong Bộ luật Hình sự. Còn những trường hợp sai sót, thậm chí vi phạm nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, hành vi chưa thỏa mãn dấu hiệu cấu thành tội phạm thì có thể xử lý ở mức độ nhẹ hơn như xử phạt vi phạm hành chính, xử lý kỷ luật...", luật sư Cường nêu.

Bên cạnh đó, luật sư Cường cho hay, một vấn đề rất đáng quan tâm là nếu qua rà soát phát hiện có người đáng lẽ không thuộc diện nghỉ nhưng đã được giải quyết cho nghỉ, thì không nên chỉ đặt vấn đề thu hồi tiền. Bởi nếu sai sót của cơ quan quản lý dẫn đến một người đang có năng lực, đang hoàn thành tốt nhiệm vụ, phù hợp với vị trí việc làm nhưng lại bị đưa ra khỏi bộ máy thì hậu quả không chỉ là vấn đề tài chính, đó còn là vấn đề về nguồn nhân lực và chất lượng của bộ máy nhà nước.

"Tinh giản biên chế phải hướng tới việc loại bỏ những vị trí không còn cần thiết, những người không đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ hoặc những trường hợp cần cơ cấu lại; chứ không phải là cơ học giảm số lượng bằng mọi giá. Nếu việc thực hiện chính sách dẫn đến "chảy máu chất xám", làm mất đi những cán bộ có năng lực, kinh nghiệm, phù hợp với vị trí việc làm trong khi những người không phù hợp lại tiếp tục ở lại thì mục tiêu của cải cách bộ máy sẽ không đạt được. Vì vậy, nếu có trường hợp nghỉ sai và pháp luật cho phép, cơ quan có thẩm quyền cần nghiên cứu phương án khắc phục phù hợp, trong đó có thể xem xét việc phục hồi chức vụ, vị trí công tác hoặc bố trí công tác phù hợp với yêu cầu tổ chức bộ máy", luật sư Cường cho hay.

Tất nhiên, theo luật sư, việc này phải căn cứ vào tình trạng tổ chức bộ máy hiện tại, vị trí việc làm, nguyện vọng của người lao động và các quy định pháp luật có liên quan; không phải mọi trường hợp đều có thể mặc nhiên quay trở lại vị trí cũ.

"Tôi cho rằng sau đợt rà soát này, điều quan trọng nhất không chỉ là thu hồi được bao nhiêu tiền mà còn phải trả lời được câu hỏi: Vì sao sai? Sai do cán bộ tham mưu? Sai ở khâu thẩm định? Sai trong quyết định của người có thẩm quyền? Sai do văn bản hướng dẫn chưa rõ? Sai do cách hiểu khác nhau giữa các cơ quan? Hay có dấu hiệu cố tình lợi dụng chính sách?

Đồng thời phải xác định đó là sai sót đơn lẻ hay sai sót có tính hệ thống. Nếu sai do quy định chưa rõ hoặc hướng dẫn chưa thống nhất thì phải sửa quy trình, hoàn thiện hướng dẫn. Nếu sai do năng lực cán bộ thì phải tăng cường đào tạo, kiểm tra, kiểm soát. Nếu sai do buông lỏng quản lý thì phải xác định trách nhiệm người đứng đầu. Nếu sai do cố ý trục lợi, tham nhũng, lợi dụng chức vụ quyền hạn thì phải xử lý nghiêm theo quy định. Có như vậy mới giải quyết được vấn đề từ gốc, thay vì chỉ xử lý từng trường hợp riêng lẻ", luật sư Cường nhấn mạnh thêm.