'Chìa khóa' tháo gỡ 'điểm nghẽn', khơi thông nguồn lực (Bài 2): Cơ chế đặc thù - 'mở van' cho nguồn lực

Nằm ở vị trí đắc địa nhưng khu thương mại, dịch vụ và dân cư B-TM1 thuộc khu đô thị mới Đông Hương chậm đưa vào sử dụng. Ảnh: Minh Hằng

Những “nút thắt lịch sử" chờ lời giải

Trong nhiều năm qua, cùng với cả nước, Thanh Hóa đã triển khai nhiều giải pháp nhằm xử lý các dự án tồn đọng kéo dài, nhất là những dự án liên quan đến đất đai, đầu tư, xây dựng và giải phóng mặt bằng (GPMB).

Ban Thường vụ Đảng ủy UBND tỉnh đã tập trung lãnh đạo, chỉ đạo UBND tỉnh thực hiện đồng bộ, quyết liệt và kịp thời các chủ trương, chính sách của Trung ương và của tỉnh về xử lý, tháo gỡ khó khăn, vướng mắc. Các sở, ngành, địa phương, ban quản lý dự án chuyên ngành đã tích cực rà soát, đề xuất phương án xử lý. Nhiều dự án sau thời gian dài đình trệ đã tiếp tục triển khai hoặc đưa vào sử dụng, góp phần khơi thông nguồn lực đất đai, tài sản và vốn đầu tư phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, vẫn còn một khối lượng công việc rất lớn cần tiếp tục giải quyết. Toàn tỉnh vẫn còn tới 184 dự án tiếp tục phải rà soát, tìm phương án giải quyết; trong đó có 51 dự án đầu tư công và 133 dự án đầu tư ngoài ngân sách. Đáng chú ý, có tới 107 dự án liên quan đến các vi phạm pháp luật về đất đai, xây dựng hoặc tài chính; trong đó 90 dự án đã có kết luận thanh tra, kiểm tra hoặc bản án của cơ quan có thẩm quyền, 17 dự án chưa có kết luận thanh tra.

Điển hình như Dự án Hồ Thành khu vực II tại phường Hạc Thành. Dự án được phê duyệt đầu tư từ tháng 10/2014 với tổng mức đầu tư khoảng 120 tỷ đồng, gồm các hạng mục hồ điều hòa, đường dạo quanh hồ, cầu cảnh, hệ thống thoát nước và điện chiếu sáng. Mục tiêu của dự án là khôi phục không gian Hồ Thành xưa, tạo điểm vui chơi, giải trí, tập luyện thể thao cho người dân, đồng thời góp phần hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, cải thiện môi trường và khả năng tiêu thoát nước khu vực nội thành.

Tuy nhiên, công tác GPMB của dự án kéo dài từ năm 2015 đến năm 2025 mới cơ bản hoàn thành. Trong quá trình triển khai, dự án tiếp tục phát sinh nhiều khó khăn, trong đó có việc nhà thầu gặp khó khăn về tài chính, phải tạm dừng thi công trong thời gian dài. Hiện nay, dự án vẫn còn một số tồn tại liên quan đến kiến nghị của người dân và phải tiếp tục thực hiện các thủ tục điều chỉnh thời gian thực hiện, gia hạn hợp đồng, lựa chọn đơn vị tư vấn cũng như xử lý các vấn đề còn lại về GPMB trước khi triển khai trở lại.

Ông Lê Ngọc Mai, người dân khu phố Phan Bội Châu 1, phường Hạc Thành, cho biết: “Dự án thi công dở dang khiến đường sá nham nhở, nhiều khu vực hồ bị đọng nước, bốc mùi hôi thối trong những ngày nắng nóng, ảnh hưởng đến đời sống và sinh hoạt của người dân. Chúng tôi mong muốn tỉnh sớm có giải pháp chỉ đạo chủ đầu tư, nhà thầu đẩy nhanh tiến độ, hoàn thành dự án, bảo đảm môi trường sống và mỹ quan đô thị”.

Nhiều công trình giao thông cũng đang đối mặt với những khó khăn tương tự. Dự án nâng cấp, cải tạo đường Lê Thánh Tông tại TP Thanh Hóa (cũ) phải dừng thi công từ đầu năm 2019 do nhà thầu gặp khó khăn về tài chính. Sau nhiều lần đôn đốc, chính quyền địa phương buộc phải thực hiện các thủ tục chấm dứt và thanh lý hợp đồng để tìm phương án tiếp tục triển khai dự án. Dự án sửa chữa, cải tạo các tuyến đường Cao Thắng, Đinh Công Tráng, Nguyễn Du cũng phải chấm dứt hợp đồng với nhà thầu do năng lực tài chính không đáp ứng yêu cầu.

Theo đánh giá của Sở Tài chính, một trong những nguyên nhân quan trọng khiến công tác giải quyết tồn đọng về đất đai thời gian qua chưa đạt như mong muốn có nguyên nhân lớn từ sự chồng chéo, thiếu thống nhất của hệ thống pháp luật về đất đai, đầu tư, quy hoạch, khoáng sản và môi trường qua nhiều thời kỳ. Nhiều dự án chịu sự điều chỉnh của nhiều văn bản pháp luật khác nhau, gây khó khăn trong việc áp dụng các quy định chuyển tiếp để xử lý. Không ít trường hợp vượt quá thẩm quyền của địa phương, trong khi pháp luật hiện hành chưa có tiền lệ hoặc chưa có quy định cụ thể để giải quyết. Đây là những trường hợp đặc biệt phức tạp bởi việc xử lý không chỉ đơn thuần là hoàn thành một thủ tục hành chính hay bố trí thêm nguồn vốn, mà phải giải quyết đồng thời nhiều vấn đề liên quan đến pháp lý, tài chính, quyền lợi của người dân và trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân liên quan.

Đặc biệt, nhiều dự án tồn đọng liên quan đến các vi phạm trong giao đất, cho thuê đất, xác định nghĩa vụ tài chính, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc thay đổi mục đích sử dụng đất qua các thời kỳ. Dù địa phương đã nhiều lần rà soát, kiến nghị và đề xuất phương án xử lý nhưng vẫn không thể triển khai nếu thiếu cơ chế hoặc hướng dẫn chuyên biệt từ Trung ương.

Mở lối nguồn lực từ cơ chế mới

Theo Viện Nghiên cứu đánh giá thị trường bất động sản Việt Nam (VARS IRE), điểm đáng chú ý của NQ29 là cách tiếp cận linh hoạt. Thay vì chỉ tập trung xử lý sai phạm và “đóng băng” dự án để phục vụ điều tra, cơ chế mới cho phép xử lý vi phạm đồng thời với việc đưa dự án trở lại vận hành nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện theo quy định, mở ra cơ hội tái kích hoạt nguồn cung và dòng vốn bị ách tắc trong nhiều năm nay.

NQ29 tập trung giải quyết các vi phạm pháp luật về đất đai xảy ra trước ngày 1/8/2024 và các dự án gặp khó khăn, vướng mắc kéo dài do những bất cập như: giao đất không qua đấu giá; lựa chọn nhà đầu tư chưa đúng quy định; sử dụng đất sai mục đích; hoặc dự án đã được cấp giấy chứng nhận nhưng chưa phù hợp với quy định pháp luật. Việc xử lý được thực hiện trên nguyên tắc bảo đảm đúng quy định của pháp luật, hài hòa lợi ích của Nhà nước, người dân và doanh nghiệp. Những dự án có thể khắc phục vi phạm sẽ được tạo điều kiện hoàn thiện thủ tục, thực hiện nghĩa vụ tài chính bổ sung và tiếp tục triển khai. Những dự án không còn khả năng khắc phục hoặc nhà đầu tư không đáp ứng yêu cầu sẽ bị xử lý theo quy định, thậm chí thu hồi để giao cho chủ đầu tư khác có năng lực hơn.

Một điểm quan trọng khác là NQ29 không chỉ hướng tới giải quyết các tồn tại của quá khứ mà còn đặt ra nguyên tắc phòng ngừa sai phạm trong tương lai. Quốc hội xác định rõ việc áp dụng cơ chế đặc thù không đồng nghĩa với hợp pháp hóa các hành vi vi phạm, không để phát sinh sai phạm mới; đồng thời giám sát chặt chẽ, xử lý nghiêm tổ chức, cá nhân có hành vi lợi dụng việc thực hiện nghị quyết để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, bao che hành vi vi phạm. Việc xem xét không truy cứu trách nhiệm hình sự chỉ áp dụng đối với các trường hợp không có yếu tố tham nhũng, dự án mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội, không còn tranh chấp và đã khắc phục hậu quả. Cùng với đó, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp và các bên liên quan trong các giao dịch hợp pháp cũng được bảo vệ, góp phần củng cố niềm tin của nhà đầu tư và ổn định môi trường đầu tư kinh doanh.

Cùng với NQ29 đã tạo ra khuôn khổ chính sách, thì NĐ147 được xem là bước cụ thể hóa quan trọng để đưa cơ chế đặc thù đi vào thực tiễn. Trước đây, việc xử lý các dự án tồn đọng gặp nhiều khó khăn do thiếu hướng dẫn cụ thể về thẩm quyền, quy trình và phương thức xử lý đối với từng nhóm sai phạm. Điều này khiến các cơ quan có thẩm quyền, địa phương lúng túng trong quá trình thực hiện.

NĐ147 đã làm rõ trách nhiệm của từng cơ quan chuyên môn trong quá trình rà soát, đánh giá và tham mưu phương án xử lý. Đối với các dự án đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất không đúng quy định, Sở Xây dựng sẽ chủ trì, phối hợp với các cơ quan có liên quan rà soát sự phù hợp của dự án với các quy hoạch; đồng thời tổng hợp kết quả đánh giá điều kiện và lập hồ sơ trình UBND cấp tỉnh xem xét, quyết định cho phép điều chỉnh mục đích sử dụng đất. Sở Nông nghiệp và Môi trường sẽ thực hiện các quy định về điều chỉnh mục đích sử dụng đất, thời hạn sử dụng đất. Sau khi phương án xử lý được phê duyệt, cơ quan quản lý đất đai sẽ xác định giá đất, tính tiền sử dụng đất, tiền thuê đất đối với dự án theo quy định tại NQ29. Đối với các dự án có vi phạm trong lựa chọn nhà đầu tư hoặc quản lý, sử dụng đất, Sở Tài chính sẽ chủ trì rà soát, đánh giá năng lực nhà đầu tư, sự phù hợp với quy hoạch và các điều kiện liên quan trước khi tham mưu phương án xử lý.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Văn Dũng, ĐBQH chuyên trách, Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa, điểm mới căn bản của NQ29 và NĐ147 là đã chuyển cách xử lý từ “mắc đâu gỡ đó” sang một cơ chế đặc thù, có nguyên tắc, có phân loại, có thẩm quyền và có lộ trình. NQ29 cũng đặt nguyên tắc rất chặt chẽ: không hợp pháp hóa sai phạm, không để phát sinh sai phạm mới, không để trục lợi chính sách, đồng thời phải đưa đất đai vào khai thác hiệu quả, chống thất thoát, lãng phí. Cùng với đó, NĐ147 là bước cụ thể hóa rất kịp thời nhằm hướng dẫn thực hiện cơ chế đặc thù của NQ29; đồng thời cho phép áp dụng cơ chế thuận lợi hơn nếu văn bản sau này có quy định ưu đãi hơn và do HĐND cấp tỉnh quyết định. Điều này mở ra dư địa chủ động cho địa phương, nhất là trong những tình huống pháp lý phức tạp, kéo dài nhiều năm.

“Đối với Thanh Hóa, đây là cơ sở chính trị - pháp lý rất quan trọng để trong thời gian tới tỉnh có thể rà soát, phân nhóm và xử lý dứt điểm từng dự án: Dự án đủ điều kiện thì tháo gỡ để tiếp tục triển khai; dự án có thể khắc phục thì yêu cầu hoàn thành nghĩa vụ tài chính, điều chỉnh thủ tục, cam kết tiến độ; dự án nhà đầu tư yếu kém, chây ỳ, sử dụng đất sai mục đích hoặc không còn khả năng khắc phục thì kiên quyết thu hồi. Thanh Hóa hiện đang rà soát hơn 100 dự án đất dịch vụ thương mại chậm tiến độ, có dấu hiệu sử dụng đất sai mục đích và thanh tra các dự án tồn đọng, kéo dài. Đây chính là nhóm việc cần tận dụng ngay cơ chế mới để chuyển từ “rà soát” sang “kết luận - xử lý - giải phóng nguồn lực” - Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Văn Dũng nhận định.

Triển khai NQ29 và NĐ147, Thanh Hóa đang khẩn trương rà soát, phân loại các dự án tồn đọng theo từng nhóm vi phạm để xây dựng phương án xử lý phù hợp. Theo kế hoạch, tỉnh đã xác định 8 dự án trọng điểm, phức tạp, kéo dài nhiều năm cần tập trung giải quyết trong giai đoạn đầu triển khai cơ chế mới. Đến 30/8/2026, các cơ quan chức năng sẽ ưu tiên xử lý những dự án đã xác định rõ sai phạm, rõ thẩm quyền giải quyết và có điều kiện khắc phục theo quy định.

Minh Hằng

(Còn nữa)