Chiếc gùi đi qua những mùa rẫy của người Mnông

Giữ lửa nghề qua từng thanh nan
Buổi sáng ở buôn Liêng Keh, xã Đắk Phơi, già Y Krông Triêk vẫn cặm cụi bên những thanh lồ ô chẻ nhỏ tạo ra những chiếc gùi. Đôi bàn tay nhăn nheo nay chậm hơn, nhưng từng động tác vẫn dứt khoát và chính xác.

Già Y Krông Triêk vẫn miệt mài chẻ nan, đan gùi

Già Y Krông kể, lúc tuổi 18, ông đã được cha mẹ dạy nghề đan lát. Khi ấy, những cánh rừng quanh buôn lồ ô mọc rất nhiều. Mỗi lần lên rừng, người lớn đều chỉ thanh niên cách chọn những cây vừa độ tuổi, thân thẳng mang về làm nguyên liệu.

Từ thân lồ ô, người thợ có thể tạo ra nhiều vật dụng quen thuộc như nia, rổ, rá và đặc biệt là những chiếc gùi.

“Ngày trước, trong nhà hầu như lúc nào cũng có vài chiếc gùi. Đi rẫy, lên nương, đựng lúa, đựng bắp hay mang củi đều dùng đến gùi”, già Y Krông nói.

Theo già Y Krông, để có một chiếc gùi chắc, bền, khâu chọn nguyên liệu rất quan trọng. Lồ ô quá già thì nan giòn, dễ gãy, cây quá non lại mềm, sản phẩm nhanh hư.

Cây lồ ô đạt độ tuổi thì chặt về, cắt thành từng đoạn rồi chẻ thành nan nhỏ, rồi vót đều. Thanh nan phải đủ mỏng, đủ dẻo và có độ đều để khi đan, các mối đan khít nhau, thân gùi không bị vênh.

“Làm gùi phải kiên nhẫn. Chỉ cần một vài thanh nan không đều hoặc đan không chặt là chiếc gùi sẽ không đẹp, dùng cũng không bền”, già Y Krông chia sẻ.

Chiếc gùi của người Mnông còn điểm đặc biệt là không dùng sơn hay hóa chất bảo quản. Sau khi hoàn thiện, gùi thường được treo hoặc đặt trên bếp để hong khói.

Hơi khói giúp nan khô, hạn chế mối mọt, đồng thời tạo màu nâu sẫm tự nhiên. Cách làm ấy cứ thế được truyền từ đời này sang đời khác.

Ông Y Krang ngồi dưới gốc cây bên hông nhà đan gùi giữ ký ức buôn làng

Ở tuổi thất thập, ông Y Krang Bkrông, Liêng Keh vẫn giữ thói quen chẻ nan, đan gùi ở gốc cây bên hông nhà. Ông không nhớ mình đã làm ra bao nhiêu chiếc gùi, chỉ biết rằng, từ thời trai trẻ, đôi tay đã quá quen thanh nan, từng mối đan.

Nếu nguyên liệu được chuẩn bị sẵn, ông Y Krang mất khoảng 5 ngày để hoàn thiện một chiếc gùi. “Giờ tôi đan chủ yếu cho vui. Còn làm được thì làm để giữ những gì cha mẹ dạy cho con cháu”, ông Y Krang bộc bạch.

Chiếc gùi theo từng mùa rẫy
Trong đời sống người Mnông, chiếc gùi gắn với từng mùa rẫy, công việc lao động và sinh hoạt cộng đồng.

Bà H’Ang Bkrông, xã Đắk Phơi chia sẻ, ngày trước ở đây gia đình nào cũng có vài chiếc gùi. Tùy công việc, người dân đan những loại gùi có kích thước khác nhau.

Nếu nguyên liệu được chuẩn bị sẵn, khoảng 5 ngày ông Y Krang mới hoàn thiện một chiếc gùi

Chiếc nhỏ, nhẹ để dùng hằng ngày, chiếc lớn, thân chắc để mang nông sản hoặc phục vụ những chuyến đi rừng, đi rẫy.

Dù cuộc sống đã có nhiều thay đổi, nhưng chiếc gùi vẫn chưa mất đi chỗ đứng trong đời sống người dân. Với những gia đình còn làm nương rẫy, một chiếc gùi tốt có thể sử dụng trong nhiều năm.

Không chỉ theo người dân lên rẫy, chiếc gùi còn xuất hiện trong các sinh hoạt cộng đồng, lễ hội truyền thống. Cùng với ché rượu cần, cồng chiêng hay trang phục truyền thống, chiếc gùi góp thêm một nét mộc mạc cho không gian văn hóa buôn làng.

Vì vậy, nghề đan gùi dù không còn phổ biến như trước, nhưng người lớn tuổi ở nhiều buôn làng vẫn gìn giữ.

Thách thức của nghề đan lát truyền thống bây giờ không chỉ ở đầu ra sản phẩm mà còn ở việc truyền nghề. Những người am hiểu kỹ thuật đan gùi ngày một cao tuổi, trong khi lớp trẻ ít dành thời gian học nghề của cha ông.

Chiếc gùi vẫn song hành cùng người dân đi qua những mùa rẫy và sinh hoạt đời thường

Việc đưa sản phẩm thủ công truyền thống gắn với du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm được xem là một hướng mở.

Tại một số điểm du lịch, homestay và không gian giới thiệu văn hóa địa phương, gùi đã được sử dụng để trang trí, trưng bày hoặc bán cho du khách.

Những chiếc gùi nhỏ theo chân du khách rời buôn làng, mang theo câu chuyện đời sống, tập quán và bàn tay khéo léo của người Mnông.

Mỗi chiếc gùi mang dấu ấn của những mùa rẫy và có cả câu chuyện về một nghề thủ công đi qua nhiều thế hệ. Việc đan gùi có thể không mang lại nhiều tiền, nhưng mỗi sản phẩm hoàn thiện lại là cách nối dài ký ức buôn làng.

Khi nghệ nhân vẫn đan gùi, bà con sử dụng gùi thì nghề truyền thống còn cơ hội sánh bước cùng nhịp sống mới.