Chiếc tù và của người Jrai

Âm thanh rùng rợn

Tôi gặp Tiến sĩ Lâm vào buổi sáng ở “phố núi” Pleiku trong ngôi nhà của ông với không gian ngập tràn văn hóa người Jrai. Ông trân trọng từng kỷ vật của người Jrai nên đã dành toàn bộ tầng 3 của ngôi nhà mình để trưng bày. Mỗi vật dụng là một câu chuyện ly kỳ mang nét văn hóa truyền thống của người Jrai. Đây như bảo tàng thu nhỏ về các vật dụng, đồ vật mang đậm văn hóa của người Jrai.

Mỗi chiếc tù và của Tiến sĩ Lâm là một câu chuyện hấp dẫn

Với ông Lâm, những hiện vật được sưu tầm là một trong những cách tiếp cận để hiểu về văn hóa người Jrai. Cũng bởi vậy, ông đã sưu tầm rất nhiều hiện vật vô cùng độc đáo, đa dạng, trong đó có bộ sưu tập tù và bằng sừng trâu rừng, bò rừng, ngà voi của ông đã ngả màu thời gian. Nhiều chiếc được Tiến sĩ Lâm sưu tầm trong hoàn cảnh rất hy hữu, có khi nhặt được trong một nhà rông đã hoang phế nhiều năm.

“Cộng đồng Jrai ngày trước chưa có chữ viết, họ có một kho tàng văn hóa truyền khẩu nên mình phải tự giải mã tìm hiểu trong các truyện kể (akhan - PV) để hiểu rõ hơn về vũ trụ quan và nhân sinh quan của họ. Riêng về những chiếc tù và không phải ai cũng có. Đây là một trong những vật dụng phục vụ cho các nghi lễ truyền thống của cộng đồng làng và được cất giữ trong nhà rông của làng”, ông Lâm chia sẻ.

Theo ông Lâm, những năm 1988 khi về các buôn làng đã thấy một số tù và trong tình trạng “bỏ xó”, hư hỏng do sinh hoạt cộng đồng làng đang chuyển mình bước vào một thời kỳ mới. Như chiếc tù và bằng sừng trâu rừng có âm thanh như trẻ con khóc khiến ai nghe cũng rợn tóc gáy.

Chiếc tù và này vào năm 1995 ông đã tìm thấy trong một nhà rông cũ kỹ ở huyện Sa Thầy, tỉnh Kon Tum (cũ). Đây là vật dụng chung của làng nhưng không dùng nữa nên già làng không bán mà tặng không đem về bảo tồn.

“Chiếc tù và bằng sừng trâu rừng này hồi đó bị bỏ không một chỗ ở nhà rông. Tôi sợ sẽ bị hư mất nên xin về để sưu tầm, cất giữ lại. Mang về phải tìm một nghệ nhân giỏi, khéo tay, biết cách sửa lại lưỡi gà rồi mới sử dụng được”, ông Lâm chia sẻ.

Riêng chiếc tù và bằng ngà voi được ông mua lại của một người dân trên khu vực thị xã Ayun Pa, tỉnh Gia Lai cũ vào năm 1988. Nguồn gốc của chiếc tù và này hiện không ai biết nữa, vì ngay cả người bán cho ông Lâm lúc đó cũng được một người bạn tặng.

Theo ông Lâm, ngày nay tìm được người có thể chế tác tù và cho ra âm thanh như xa xưa rất khó. Tại nhà ông, bên cạnh bộ sưu tập tù và còn có nhiều tài liệu, công trình nghiên cứu nguyên bản tiếng Pháp của các học giả từng nghiên cứu sâu về cư dân bản địa Tây Nguyên như: Jacques Dournes, Georges Condominas, Henri Maitre…

Chiếc tù và bằng ngà voi quý giá

Mừng chiến thắng

Ông Lâm chia sẻ: “Người Jrai làm tù và bằng cách làm sạch sừng, khoét lỗ khoảng giữa thân sừng trâu, sau đó gắn vào một hộp nhỏ hình chữ nhật làm từ cật tre, cố định bằng sáp ong hoặc nhựa cây, cuối cùng cạo chuốt một lưỡi gà dán trên nắp hộp tre. Trước khi gắn, người chế tác để lưỡi gà giữa lòng bàn tay và hít thử để nhận biết độ rung, có thể tạo ra âm thanh tốt hay không. Những chiếc tù và khác nhau tạo ra những sắc thái âm thanh khác nhau”, ông Lâm chia sẻ.

Âm thanh trầm bổng, vang xa phụ thuộc vào kích cỡ của chiếc sừng làm tù và, sừng càng lớn âm thanh càng vang dội. Miệng tù và rộng to có tác dụng như loa cộng hưởng sẽ cho ra âm thanh trầm hùng vang vọng. Người “thổi” có thể tạo ra những luyến láy tinh tế nhờ sự điều khiển linh hoạt của các ngón tay và hơi thở. Đây cũng là sự khác biệt của tù và Jrai so với một số loại tù và của các cộng đồng tộc người khác.

Ông Lâm giải thích, tù và không phải sản phẩm của cá nhân, của gia đình mà là của cộng đồng, của làng. Đây là vật thiêng, không được thổi tùy tiện. Bởi vậy, người Jrai chỉ thổi tù và khi dời làng từ nơi này sang nơi khác và trong lễ mừng chiến thắng kẻ thù.

Tiến sĩ Lê Quang Lâm dành cả một tầng để trưng bày các vật dụng văn hóa của người Jrai

Theo ông Lâm, ngày xưa nếu một làng thường xuyên bị tai ương, điềm xấu, dịch bệnh hội đồng già làng sẽ tìm một vùng đất mới. Khi đã tìm được khu đất mới và được Thần linh (Yang - PV) bày tỏ sự đồng ý qua bói xà gạt hay gạo (Kơwưh yang) những người già trong làng sẽ đi trước cùng với linh vật Yang của làng được cất giữ trong các giỏ mây hay ống tre có nắp, kế tiếp là người “thổi” tù và. Theo sau là phụ nữ trong các gia đình cầm theo quả bầu khô đựng đầy nước mát và đàn ông đi cuối cùng.

Trong nghi thức rước Yang khi dời làng, cánh đàn ông dựng chòi tạm để đặt linh vật mang theo từ nhà rông. Tiếng tù và lúc này không chỉ để thông báo dời làng, mà còn để rước thần linh từ nơi ở cũ sang nơi ở mới. Nhưng trong lễ mừng chiến thắng sau khi mỗi lần xuất quân bắt tù binh làm con tin thành công, những chiến binh hú hét quanh đống lửa, tiếng tù và lúc này trầm hùng. Sự thay đổi của đời sống xã hội khiến tiếng tù và dần vắng bóng nơi buôn làng.

“Khoảng 30 năm trước, khi đi điền dã tôi đã có một lần hiếm hoi được nghe tiếng tù và. Hiện nay, tìm được người có thể chế tác tù và cho ra âm thanh như xa xưa giờ không còn nữa”, ông Lâm chia sẻ.

Bộ sưu tập của ông Lâm không chỉ lưu giữ những hiện vật hiếm hoi mà còn như cánh cửa tìm về quá khứ, tìm về một thời kỳ rất xa xưa của xã hội cổ truyền Tây Nguyên.

Lê Tiền