Chiến sự Trung Đông kéo dài và nguy cơ phát sinh xung đột mới

Khi các cuộc đàm phán tiếp tục bế tắc, ngày càng nhiều tiếng nói tại Mỹ và Israel cho rằng cần gia tăng sức ép quân sự để buộc Tehran nhượng bộ và quay lại bàn đàm phán.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia nhận định khả năng Iran lùi bước vẫn rất thấp.

Danny Citrinowicz, nhà nghiên cứu cấp cao về Iran tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, cho rằng chương trình tên lửa, năng lực hạt nhân và quyền kiểm soát Eo biển Hormuz không chỉ là công cụ chiến lược mà còn là “trụ cột ý thức hệ” của Tehran.

Người dân đi qua bức tranh tường có hình ảnh cố lãnh đạo tối cao của Iran, Ayatollah Ali Khamenei, tại Tehran, Iran, ngày 18-5-2026. Ảnh: Reuters

Theo ông Citrinowicz, điều đó lý giải vì sao ngay cả đối đầu quân sự kéo dài cũng khó khiến Iran từ bỏ những “lằn ranh đỏ” cốt lõi và việc leo thang thêm chưa chắc tạo ra kết quả khác.

Trong nhiều tháng qua, các vòng đàm phán gián tiếp do Pakistan làm trung gian vẫn chưa tạo được đột phá khi khoảng cách giữa hai bên còn rất lớn.

Washington yêu cầu Iran ngừng hoạt động làm giàu uranium trong vòng 20 năm và chuyển kho dự trữ uranium ra khỏi nước này.

Trong khi đó, Tehran yêu cầu chấm dứt các cuộc tấn công, có bảo đảm an ninh, được bồi thường chiến tranh và được công nhận quyền kiểm soát đối với Eo biển Hormuz — những điều kiện mà Mỹ hiện bác bỏ.

Tổng thống Mỹ Donald Trump gần đây cảnh báo Tehran rằng “đồng hồ đang đếm ngược” và Iran “tốt hơn nên hành động nhanh chóng”.

Ali Vaez, chuyên gia của International Crisis Group, cho rằng cả hai bên hiện đều chưa sẵn sàng đưa ra “những nhượng bộ đau đớn” cần thiết để đạt được thỏa thuận.

Khoảng cách lập trường quá lớn đang khiến xung đột dần chuyển thành một cuộc chiến tiêu hao xoay quanh eo biển Hormuz — một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới.

Trước chiến sự, eo biển này vận chuyển khoảng 25% lượng dầu và 20% khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu. Hiện nay, khi tuyến đường thủy gần như tê liệt, tác động kinh tế ngày càng lớn và chuỗi cung ứng toàn cầu bị gián đoạn nghiêm trọng.

Hormuz trở thành nút thắt lớn nhất

Đằng sau các tuyên bố cứng rắn, nhiều nguồn tin thân cận cho biết Tehran thực tế không muốn kéo dài tình trạng “không chiến tranh nhưng cũng không hòa bình”.

Điều này càng đặc biệt cấp thiết đối với quốc gia Tây Á trong bối cảnh lạm phát tăng cao, thất nghiệp leo thang và các cuộc tấn công nhằm vào ngành công nghiệp trọng yếu đang bào mòn nền kinh tế vốn đã suy yếu.

Theo các nguồn tin này, Iran đang tìm kiếm một thỏa thuận sơ bộ nhằm chấm dứt chiến sự và mở lại Eo biển Hormuz dưới sự giám sát của Tehran để đổi lấy việc Mỹ dỡ bỏ phong tỏa, trước khi xử lý các vấn đề khó hơn như trừng phạt và hạn chế hạt nhân.

Trong khi đó, Washington cho rằng vấn đề chấm dứt chiến tranh chỉ nên được thảo luận ở giai đoạn sau.

Iran cũng muốn thời gian ngừng làm giàu uranium ngắn hơn yêu cầu 20 năm của Mỹ và được tiếp cận toàn bộ 30 tỷ USD tài sản bị đóng băng. Tuy nhiên, Washington hiện mới đồng ý giải phóng khoảng một phần tư số tiền theo lộ trình.

Tehran đồng thời tìm kiếm một cơ chế quản lý mới đối với Eo biển Hormuz và bác bỏ khả năng quay lại nguyên trạng trước chiến tranh.

Ở chiều ngược lại, Mỹ yêu cầu mở lại tuyến hàng hải này vô điều kiện, không thu phí và không có quyền phủ quyết từ phía Iran.

Nhiều nhà phân tích cho rằng khoảng cách giữa hai bên về vấn đề Hormuz hiện thậm chí còn khó thu hẹp hơn cả hồ sơ hạt nhân.

Aaron David Miller, cựu quan chức Mỹ, nhận định quyền kiểm soát Hormuz sẽ là phép thử then chốt đối với mọi giải pháp chấm dứt xung đột theo cách Washington mong muốn.

Theo ông Miller, cách cuộc khủng hoảng này kết thúc có thể định hình toàn bộ di sản đối ngoại của ông Trump.

Ông cũng cảnh báo việc mở lại tuyến hàng hải mà không đi kèm dàn xếp chính trị có thể buộc Mỹ duy trì hiện diện quân sự lâu dài trên lãnh thổ Iran.

Trong khi đó, Ali Vaez cho rằng gần như không tồn tại giải pháp quân sự khả thi cho vấn đề Hormuz ngoài một lựa chọn cực kỳ tốn kém mà ông Trump có thể không muốn theo đuổi. Điều đó khiến đàm phán tiếp tục là con đường khả thi nhất.

Theo ông Citrinowicz, việc đánh giá quá cao hiệu quả của sức ép quân sự và xem nhẹ khả năng chịu đựng của Tehran có thể dẫn tới những tính toán sai lầm nguy hiểm.

“Điều đó làm gia tăng nguy cơ Washington một lần nữa bị cuốn vào một vòng đối đầu mới,” ông cảnh báo.