Chiến tranh kinh tế chưa từng có của Mỹ có thể làm Iran lung lay?

Các đường ống xuất khẩu dầu tại một cơ sở dầu mỏ trên đảo Kharg, Iran. Ảnh: AFP

Chuyển từ đòn quân sự sang "siết thòng lọng" kinh tế

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 19-8 tuyên bố phát động một chiến dịch kinh tế mạnh tay nhằm vào Iran, đồng thời cảnh báo bất kỳ quốc gia, tổ chức tài chính hay doanh nghiệp nào cung cấp "phao cứu sinh" cho Tehran cũng có thể phải đối mặt với những hậu quả nghiêm trọng.

Động thái này đánh dấu bước chuyển đáng chú ý trong chiến lược của Washington, khi sau gần 6 tháng xung đột, các biện pháp quân sự và đàm phán đều chưa mang lại kết quả rõ ràng. Thay vì tiếp tục theo đuổi những đòn đánh quân sự quy mô lớn, chính quyền Mỹ dường như lựa chọn chiến lược "siết thòng lọng dần dần", đặt sức ép kinh tế vào vị trí trung tâm.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent tuyên bố Washington sẽ áp dụng những biện pháp trừng phạt "nghiêm khắc nhất lịch sử", với mục tiêu đẩy Iran vào tình trạng cô lập kinh tế chưa từng có. Theo ông, chiến lược này là "đòn đánh kép", kết hợp giữa sức ép tài chính và phong tỏa nhằm hạn chế hoạt động thương mại, đặc biệt là xuất khẩu dầu mỏ của Tehran.

Mỹ cũng đang phát đi thông điệp cứng rắn với các đồng minh và đối thủ: hoặc tham gia chiến dịch cô lập Iran, hoặc chấp nhận nguy cơ chịu những biện pháp trừng phạt thứ cấp. Những kênh mà Washington muốn nhắm tới gồm buôn lậu dầu, giao dịch tiền tệ, chuyển tiền mặt, đăng ký tàu biển, công ty bình phong và các mạng lưới hỗ trợ Iran né tránh cấm vận.

Phó Tổng thống JD Vance gọi đây là "giai đoạn mới" của cuộc xung đột, trong đó sức ép kinh tế là công cụ hiệu quả nhất mà Mỹ đang có. Tuy nhiên, chính ông cũng thừa nhận đây là một "vũ điệu tinh tế", bởi khi Washington gây áp lực kinh tế, Iran cũng có thể tìm cách tạo sức ép ngược trở lại, nhất là thông qua thị trường năng lượng và những tuyến hàng hải chiến lược.

Iran đã quá quen với cấm vận?

Vấn đề lớn nhất đối với chiến lược mới của Mỹ là Iran không phải một đối thủ xa lạ với các lệnh trừng phạt. Kể từ Cách mạng Hồi giáo năm 1979, Tehran đã trải qua nhiều thập kỷ bị cô lập và gây sức ép kinh tế. Đặc biệt, sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân JCPOA trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, chính sách "gây sức ép tối đa" từng được triển khai nhưng cũng không khiến Iran thay đổi căn bản các tính toán chiến lược.

Theo nhiều chuyên gia, Tehran đã phát triển một "khả năng miễn dịch" nhất định trước các biện pháp cấm vận. Iran được cho là đã xây dựng nhiều mạng lưới thương mại và tài chính không chính thức, sử dụng các công ty mới thành lập, các giao dịch trung gian và lực lượng tàu chở dầu được gọi là "hạm đội bóng tối" để duy trì hoạt động xuất khẩu dầu.

Michael Parker, cựu quan chức Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài của Mỹ, nhận định Washington nhiều khả năng sẽ tìm cách mở rộng "bán kính tác động" của các lệnh trừng phạt bằng cách nhắm vào những nước thứ ba vẫn giao thương với Iran, đặc biệt là các nền kinh tế có mức độ phụ thuộc lớn vào hệ thống tài chính sử dụng đồng USD.

Tuy nhiên, hiệu quả của cách tiếp cận này phụ thuộc rất lớn vào mức độ sẵn sàng hợp tác của các nước khác. Các lệnh trừng phạt thứ cấp chỉ phát huy tối đa tác dụng khi những quốc gia và doanh nghiệp bị nhắm tới cho rằng việc duy trì quan hệ với hệ thống tài chính Mỹ quan trọng hơn lợi ích từ giao thương với Iran.

Đây chính là điểm khiến chiến lược mới của Washington trở nên phức tạp. Trung Quốc hiện được xem là khách hàng mua dầu lớn nhất của Iran, trong khi Bắc Kinh đã công khai phản đối cách tiếp cận dựa trên trừng phạt và sức ép. Nếu các đối tác lớn của Tehran tiếp tục tìm cách duy trì quan hệ kinh tế, mục tiêu cô lập hoàn toàn Iran sẽ khó đạt được.

"Chơi tới cùng" hay buộc phải thay đổi tính toán?

Một thách thức khác đối với Mỹ là tâm thế của giới lãnh đạo Iran. Tehran xem cuộc đối đầu hiện nay không đơn thuần là một tranh chấp kinh tế mà mang tính sống còn đối với chủ quyền và sự tồn tại của đất nước. Trong bối cảnh đó, giới lãnh đạo Iran có thể sẵn sàng chấp nhận tổn thất kinh tế lớn hơn nhiều so với những gì Washington dự đoán.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã bác bỏ chiến dịch kinh tế mới, cho rằng việc tiếp tục gia tăng các biện pháp trừng phạt vốn không thành công trong quá khứ sẽ chỉ dẫn đến "những thất bại lớn hơn". Bộ Ngoại giao Iran cũng khẳng định sức ép kinh tế sẽ không làm thay đổi quyết tâm bảo vệ độc lập, chủ quyền và lợi ích quốc gia. Những tuyên bố này cho thấy khoảng cách lớn trong tính toán giữa hai bên. Washington tin rằng sức ép kinh tế đủ mạnh sẽ buộc Tehran thay đổi lập trường, trong khi Iran muốn chứng minh rằng họ có thể chịu đựng và thích ứng lâu hơn đối thủ.

Giới chuyên gia vì vậy cho rằng các lệnh trừng phạt có thể làm nền kinh tế Iran thêm suy yếu, gia tăng lạm phát, làm giảm nguồn thu và hạn chế khả năng tài trợ cho các hoạt động chiến lược. Tuy nhiên, gây thiệt hại cho nền kinh tế là một chuyện, buộc một chính quyền đang chiến đấu với tâm thế sinh tồn thay đổi các mục tiêu cốt lõi lại là chuyện khác.

Imran Bayoumi, chuyên gia tại Hội đồng Đại Tây Dương, cho rằng biện pháp mới dù mạnh đến đâu cũng chỉ là một công cụ. Điều quan trọng hơn là Washington có một chiến lược tổng thể hay không. Nếu không xác định rõ mục tiêu cuối cùng và con đường đạt được mục tiêu đó, chiến dịch kinh tế có nguy cơ chỉ kéo dài thế bế tắc.

Trong khi đó, chính Mỹ cũng phải tính đến cái giá của cuộc "chiến tranh kinh tế". Sức ép với Iran có thể tác động đến giá dầu, thị trường năng lượng và lạm phát, trong bối cảnh chính quyền ông Trump đang đối mặt với áp lực chính trị trong nước. Càng mở rộng trừng phạt sang các nước thứ ba, Washington càng có nguy cơ làm phức tạp quan hệ với cả đồng minh lẫn đối thủ.

Chiến dịch mới vì thế có thể tạo ra sức ép lớn chưa từng có đối với Iran, nhưng chưa chắc sẽ nhanh chóng khiến Tehran "lung lay". Thành công của Washington sẽ phụ thuộc không chỉ vào mức độ khắc nghiệt của các biện pháp trừng phạt, mà còn vào khả năng bịt kín các kênh né tránh, sự hợp tác của các đối tác quốc tế và quan trọng nhất là liệu sức ép kinh tế có đủ để làm thay đổi tính toán chiến lược của Iran hay không.

Sau nhiều thập kỷ đối đầu và cấm vận, câu trả lời vẫn chưa rõ ràng. "Thòng lọng kinh tế" có thể siết chặt nền kinh tế Iran, nhưng để buộc Tehran nhượng bộ, Washington có lẽ cần nhiều hơn một công cụ trừng phạt.