Chiến tranh, phong tỏa và lạm phát thử thách kinh tế Iran

Một đường phố ở thủ đô Tehran của Iran vào năm 2018 - Ảnh: Bloomberg.

Theo hãng tin AP, tốc độ lạm phát hàng năm ở Iran đang ở mức 54%, trong khi đồng rial đã mất hơn một nửa giá trị. Cùng với đó là những tổn thất kinh tế của cuộc chiến bắt đầu từ cuối tháng 2 và sự phong tỏa hải quân của Mỹ ở eo biển Hormuz khiến hoạt động xuất khẩu dầu - nguồn thu ngoại tệ chính của Iran sa sút.

Trong bối cảnh như vậy, người dân Iran mỗi ngày đang phải đối diện với giá thực phẩm, thuốc men và giá các hàng hóa thiết yếu khác leo thang. Số lao động bị sa thải ngày càng lớn và nhiều doanh nghiệp đóng cửa hàng loạt - một hệ quả của việc các cơ sở sản xuất, kinh doanh trong những ngành chủ chốt bị tấn công.

Tuy nhiên, giới chuyên gia nhận định Iran đã quen với việc chịu đựng áp lực kinh tế và các lệnh trừng phạt trong nhiều thập kỷ, nên khả năng thích ứng của nước này vẫn chưa bị phá vỡ hoàn toàn.

Ông Hadi Kahalzadeh, một nhà kinh tế học người Iran và nghiên cứu viên tại Đại học Brandeis, nhận xét tổn thất của cuộc chiến tranh này và sự phong tỏa hải quân của Mỹ ở Hormuz đối với Iran là “chưa từng có tiền lệ”.

Ông cho rằng Iran vẫn có thể tránh được sự sụp đổ kinh tế hoàn toàn hoặc thiếu hụt nghiêm trọng tất cả các hàng hóa thiết yếu, nhưng cái giá phải trả sẽ rất cao. “Tổn thất lớn nhất sẽ rơi vào người dân Iran thông qua lạm phát cao hơn, nghèo đói gia tăng, dịch vụ yếu kém và cuộc sống hàng ngày khó khăn hơn nhiều”, ông nói.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) đã dự báo rằng nền kinh tế Iran sẽ suy giảm khoảng 6% trong vòng 1 năm tới đây. Hồi giữa tháng 4, cơ quan thống kê chính thức của Iran báo cáo tốc độ lạm phát hàng năm là 53,7%, trong đó lạm phát giá thực phẩm đã vượt mức 115% so với cùng kỳ năm ngoái.

Đồng tiền rial của Iran đã mất hơn một nửa giá trị trong 1 năm qua, giảm xuống mức thấp kỷ lục 1,9 triệu rial đổi 1 USD vào cuối tháng trước.

Giá cả các mặt hàng thiết yếu đã tăng vọt, gây áp lực lớn lên đời sống của người dân. Giá trà đã tăng hơn 50% kể từ khi chiến tranh bắt đầu, tương tự đối với các mặt hàng như sữa. Giá cả đã tăng đều đặn trong hai năm qua, nhưng một cuộc khảo sát của AP tại các cửa hàng tạp hóa ở Tehran cho thấy sự gia tăng lớn từ tháng 2, trước khi chiến tranh bắt đầu, như giá thịt gà và thịt cừu tăng 45%, gạo tăng 31% và trứng tăng 60%.

Chính quyền Iran đã công bố các biện pháp để giúp người dân chống chọi với lạm phát. Tuy nhiên, nhiều chính sách này, bao gồm việc tăng 60% mức lương tối thiểu và các chương trình phiếu giảm giá cho các hàng hóa thiết yếu, đang làm gia tăng lạm phát. Kể từ khi chiến tranh bắt đầu, việc miễn phí vé xe buýt và tàu điện ngầm ở thủ đô cũng không giúp ích được nhiều cho các tài xế taxi đang gặp khó khăn.

Một tài xế taxi là ông Mohammad Deljoo (73 tuổi) cho biết ông đang nuôi sống gia đình với hai đứa con bằng thu nhập hàng ngày chỉ 4 USD. Hàng hóa trong các cửa hàng thì không thiếu nhưng thay vào đó là vấn đề "tăng giá vô lý". Ông chỉ mua những thứ thực sự cần thiết như bánh mì và khoai tây. Ngay cả trứng cũng đã trở nên quá đắt đối với gia đình ông. Giá lốp xe và các bộ phận ô tô khác đã tăng gấp 5 lần trong chưa đầy một năm. "Nay một giá, mai một giá. Làm sao có thể như vậy?", ông nói với phóng viên AP.

Bị mất việc làm, nhiều người Iran đang tìm cách kiếm tiền mới. Anh Ali Asghar Nahardani (32 tuổi) cho biết ứng dụng gọi xe mà anh làm việc đã không trả lương cho anh trong hơn một tháng. Anh đã chuyển sang bán hàng rong để trang trải chi phí sinh hoạt. "Chúng tôi đang kiếm sống qua ngày, cố gắng vượt qua tình huống này trong khi tình trạng chiến tranh vẫn tiếp diễn”, anh nói.

Sự phong tỏa của Mỹ đã hạn chế hoạt động thương mại của Iran ở Vịnh Ba Tư. Hơn 90% hoạt động thương mại của Iran, đặc biệt là xuất khẩu dầu mang lại doanh thu hàng tỷ USD, chảy qua các cảng phía Nam của nước này.

Việc đóng cửa eo biển Hormuz đã đẩy giá năng lượng lên cao trên toàn thế giới. Còn ở Iran, chiến tranh đã đánh dấu một bước nữa trong sự sa sút của tầng lớp trung lưu từng lớn và thịnh vượng sau nhiều thập kỷ bị trừng phạt. Đến năm 2019, tầng lớp trung lưu của Iran đã giảm xuống còn khoảng 55% dân số. Các đợt trừng phạt mới cũng như chiến tranh và các vấn đề trong quản lý kinh tế đã khiến tỷ lệ này giảm thêm. Chiến tranh có khả năng đẩy hàng triệu người Iran xuống dưới mức nghèo khổ - theo một báo cáo được công bố bởi cơ quan phát triển của Liên hiệp quốc vào cuối tháng 3.

Một huấn luyện viên thể hình sống ở trung tâm Tehran mô tả cuộc khủng hoảng kinh tế như một cuộc khủng hoảng sức khỏe tinh thần đối với xã hội Iran. Cô cho biết nhiều khách hàng của cô không còn đủ khả năng chi trả cho các buổi tập và phí dịch vụ. Những khách hàng ít ỏi còn lại đã chuyển sang thảo luận về cách xử lý các dấu hiệu trầm cảm. Huấn luyện viên này cho biết cô đã cắt giảm mạnh chi tiêu cho thực phẩm. "Lần cuối cùng tôi mua thịt là khoảng hai tháng trước”, cô nói.

Các nhà lãnh đạo Iran đã bày tỏ đồng cảm với những khó khăn mà người dân đang đối mặt, đồng thời kêu gọi công chúng nỗ lực vượt qua tổn thất kinh tế. Trong một loạt tin nhắn trên kênh Telegram chính thức vào hôm 8/5, lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei của Iran mô tả giai đoạn hiện tại của cuộc xung đột như một "chiến trường kinh tế" và kêu gọi các nhà tuyển dụng "tránh sa thải càng nhiều càng tốt”.

Chủ tịch quốc hội Mohammad Bagher Qalibaf - người giữ vai trò chủ chốt trong các cuộc đàm phán với Mỹ - kêu gọi người dân Iran "tiết kiệm" trong chi tiêu. Ông nói trên tài khoản Telegram chính thức của mình rằng các nhà quản lý và người dân "có nghĩa vụ giúp đỡ lẫn nhau" để giảm bớt tác động kinh tế.