Chiến tranh tàn phá nhân khẩu học Ukraine: Tỷ lệ sinh sụp đổ, đất nước đầy góa phụ và trẻ mồ côi

Bà Oksana Borkun ngắm nhìn bức chân dung chồng mình trên bức tường tưởng niệm những người lính Ukraine đã hy sinh ở Kiev, Ukraine. Ảnh: CNN.

Olena Bilozerska và chồng luôn muốn có con. Khi chiến sự bùng phát ở miền Đông Ukraine năm 2014, bà 34 tuổi và cả hai đã sẵn sàng bắt đầu hành trình làm cha mẹ. Nhưng họ quyết định gác lại kế hoạch ấy để ra tiền tuyến. Đến khi bà rời quân ngũ, ở tuổi 41, các bác sĩ nói cơ hội mang thai của bà gần như bằng không. Đã quá muộn.

Khi cuộc chiến tại Ukraine sắp bước sang năm thứ tư kể từ khi Nga mở chiến dịch quân sự đặc biệt, tỷ lệ sinh của Ukraine đang lao dốc, ngày càng nhiều người gặp khó khăn về sinh sản hoặc trì hoãn việc sinh con. Trong khi đó, thương vong ở tiền tuyến tiếp tục gia tăng, hàng triệu người tị nạn đã định cư ở nước ngoài. Kết quả là một trong những cuộc khủng hoảng nhân khẩu học nghiêm trọng nhất thế giới.

“Đó là một thảm họa”, Ella Libanova, một trong những nhà nhân khẩu học hàng đầu Ukraine, nói với kênh CNN. “Không quốc gia nào có thể tồn tại nếu không có con người. Ngay cả trước chiến tranh, mật độ dân số Ukraine đã thấp và phân bố rất không đồng đều”.

Bà Libanova cho biết Ukraine đã mất khoảng 10 triệu người kể từ khi chiến tranh bắt đầu – bao gồm những người thiệt mạng, rời khỏi đất nước hoặc sống tại các vùng do Nga kiểm soát. Và dù tỷ lệ sinh đã giảm trong nhiều năm – xu hướng chung của châu Âu – thì nay gần như sụp đổ hoàn toàn.

Cuộc chiến đang diễn ra khiến hàng triệu người Ukraine phải tạm dừng cuộc sống thường nhật. Nhưng với nhiều phụ nữ, sự trì hoãn ấy phải trả giá rất đắt.

Khi trở về từ tiền tuyến, Bilozerska được thông báo cơ hội có con của bà chỉ khoảng 5%. “Các bác sĩ khuyên tôi đừng lãng phí thời gian và nên dùng trứng hiến tặng ngay”, bà kể. Không muốn lựa chọn đó, bà bắt đầu điều trị hiếm muộn dù biết khả năng thành công rất thấp.

“Người lính sống từng ngày một. Họ chỉ nghĩ đến việc sống sót đến tối, đến ngày hôm sau. Họ lo tiền mua drone, sửa xe. Họ không thể lên kế hoạch cho tương lai”, bà nói. “Tôi coi đó là nghĩa vụ đạo đức của mình khi nói với các nữ quân nhân rằng nếu muốn có con sau này, họ nên kiểm tra và trữ đông trứng. Tôi kể câu chuyện của mình để ít phụ nữ rơi vào hoàn cảnh như vậy”.

Ảnh chụp bà Olena Bilozerska trong thời gian phục vụ trong quân đội Ukraine. Ảnh: CNN.

Để tăng cơ hội thành công của thụ tinh trong ống nghiệm (IVF), bác sĩ thường cố gắng lấy từ 10 đến 15 trứng mỗi chu kỳ. Trường hợp của bà, họ chỉ lấy được một trứng duy nhất và cảnh báo khả năng khỏe mạnh rất thấp. Sau khi thụ tinh với tinh trùng của chồng, rủi ro vẫn rất cao.

Những ngày chờ đợi phôi thai sống sót không khác gì tra tấn tinh thần. Khi phôi phát triển được, bà – khi đó 42 tuổi – sẵn sàng nắm lấy cơ hội cuối cùng.

Rồi Nga phát động cuộc chiến dịch quân sự đặc biệt. Là một sĩ quan được đào tạo đầy đủ, bà lập tức phải quay lại tiền tuyến. Phôi thai vẫn ở lại Kiev, được trữ đông trong một ngân hàng phôi cùng khoảng 10.000 phôi khác.

“Tôi quay lại chiến trường và lo phòng khám sẽ bị đánh bom. Tôi gọi hỏi liệu ngân hàng phôi có được đưa ra nước ngoài không, có an toàn không”, bà kể. Bà được trấn an rằng phòng khám có tường gia cố bảo vệ phôi khỏi mảnh đạn, dù không thể chịu được một cú đánh trực diện.

Ông Valery Zukin là giám đốc phòng khám sản khoa Nadiya ở Kiev. Ông cho biết chiến tranh đã khiến công việc của phòng khám trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. (Ảnh: Svitlana Vlasova/CNN)

Phòng khám đó là Nadiya – nghĩa là “Hy vọng” trong tiếng Ukraine – do bác sĩ Valery Zukin, một trong những người tiên phong về y học sinh sản tại Ukraine, điều hành. Ông nói chiến tranh đang gây tác động tàn phá đến tỷ lệ sinh.

“Tôi thấy bằng mắt mình. Biến chứng nhiều hơn, dị tật nhiều hơn, khó giữ thai hơn”, ông nói, cho biết các xét nghiệm di truyền trên phôi sảy thai cho thấy tỷ lệ bất thường nhiễm sắc thể tăng mạnh kể từ khi chiến tranh bắt đầu.

Bác sĩ Alla Baranenko, chuyên gia sinh sản tại Nadiya, cho biết bà cũng ghi nhận nhiều trường hợp mãn kinh sớm ở phụ nữ trẻ.

“Chất lượng trứng kém hơn và số lượng giảm – do căng thẳng. Không chỉ bệnh nhân, cả người hiến trứng cũng vậy. Ngay cả tinh trùng của đàn ông Ukraine, đặc biệt những người từ tiền tuyến trở về, cũng kém hơn”, bà nói. “Chúng tôi lưu trữ tinh trùng 30 năm qua. So với trước chiến tranh, chất lượng tinh trùng của quân nhân hiện nay rõ ràng tệ hơn. Không chỉ vì stress mà còn do điều kiện sống”.

Bác sĩ Alla Baranenko, chuyên gia về sức khỏe sinh sản tại phòng khám Nadiya ở Kiev. Ảnh: CNN.

Đất nước của góa phụ

Bà Iryna Ivanova nhận thấy những dấu hiệu rõ ràng của việc mang thai sớm nhưng chưa muốn nói với chồng cho đến khi chắc chắn. Ông rất háo hức làm cha, và bà không muốn khiến ông thất vọng nếu đó chỉ là nhầm lẫn.

Khi chắc chắn mình có thai, đã quá muộn để nói với ông. Pavlo Ivanov – chồng bà, tình yêu của đời bà và là một trong những phi công F-16 tinh nhuệ của Ukraine – đã hy sinh ngày 12/4/2025.

Khi con gái chào đời tháng 12, bà đặt tên bé là Yustyna – cái tên hai người từng chọn. Bé có đôi mắt xanh nhạt của cha và tính cách điềm tĩnh giống ông.

“Khi nghe con khóc lần đầu, như thể tôi bắt đầu thở lại”, bà nói trong nước mắt. “Niềm vui lớn nhất và nỗi đau lớn nhất cùng tồn tại”.

Ukraine không công bố số liệu thương vong chính thức, nhưng báo cáo tháng 1 của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) tại Mỹ ước tính từ 100.000 đến 140.000 người Ukraine đã thiệt mạng kể từ khi Nga mở cuộc xâm lược toàn diện cách đây 4 năm. Trong khi đó, báo cáo của Nga đưa ra con số lớn hơn.

Do độ tuổi nhập ngũ tương đối cao và miễn trừ cho những tân binh trẻ nhất khỏi tiền tuyến, độ tuổi trung bình của binh sĩ Ukraine khoảng 43 – cao hơn nhiều nước phương Tây.

Vì vậy, phần lớn người thiệt mạng là những người đã lập gia đình và có con. Ukraine đang trở thành đất nước của những góa phụ và trẻ mồ côi. Thống kê chính thức cho thấy có 59.000 trẻ em sống không có cha mẹ ruột, phần lớn trong gia đình nhận nuôi dưỡng.

Oksana Borkun hiểu rõ định kiến với góa phụ trẻ. Chồng bà, Volodymyr Hunko, hy sinh tại Bakhmut mùa hè năm 2022. Lớn lên trong văn hóa nơi nỗi đau phải giữ riêng và phụ nữ không chồng thường bị coi thường, bà quyết tâm giúp đỡ các góa phụ khác.

Oksana Borkun (ở giữa) và hai người bạn của bà, Juliia Seliutina (bên trái) và Olena Biletska, gặp nhau tại một quán cà phê ở Kiev. Ảnh: CNN.

Cùng hai người bạn Juliia Seliutina và Olena Biletska, bà lập nhóm hỗ trợ trực tuyến cho góa phụ quân nhân, nay có hơn 6.000 thành viên, tổ chức gặp mặt, tưởng niệm và nhiều hoạt động khác.

Bà Borkun khởi xướng dự án tặng quà sinh nhật cho con em liệt sĩ, gửi trung bình 200 món quà mỗi tháng.

Bà Biletska, góa phụ ở tuổi 45, chấp nhận rằng cơ hội có con của bà gần như không còn. “Chiến tranh đã lấy đi những năm tháng tôi có thể làm mẹ”, bà nói.

Bà Iryna và bà Pavlo từng mơ có hơn ba con. Nhưng giấc mơ ấy đã chết cùng người chồng.

Tỷ lệ sinh của Ukraine hiện dưới 1 con/phụ nữ – so với 1,4 ở châu Âu và 1,6 tại Mỹ. Ngay cả trước chiến tranh, việc có hơn hai con đã là hiếm. Những gia đình như Ivanov chính là điều Ukraine cần để đảo ngược khủng hoảng dân số – nhưng chiến tranh đã cướp mất cơ hội ấy.

Chảy máu chất xám

Một người phụ nữ cùng hai đứa con vượt qua biên giới Slovakia-Ukraine tại Ubla, miền Đông Slovakia, gần thành phố Welykyj Beresnyj của Ukraine, vào ngày 25/2/2022. Ảnh: AFP.

Khoảng 6 triệu người, chủ yếu là phụ nữ trẻ và trẻ em, đã rời Ukraine và đăng ký tị nạn ở nước ngoài từ năm 2022. Phần lớn vẫn ở lại. Càng kéo dài, khả năng họ trở về càng thấp.

“Mỗi tháng trôi qua, trong nước càng tàn phá, còn người di cư càng thích nghi cuộc sống mới. Ít người quay lại hơn”, Libanova nói.

Làn sóng ra đi này đồng thời là cú chảy máu chất xám lớn.

“Tôi hy vọng người có trình độ cao sẽ trở về. Kinh tế và hạ tầng phải tái thiết. Chúng ta cần lao động tay nghề cao. Nếu không đủ, phải mời người nước ngoài – nhưng tôi nghi ngờ có nhiều chuyên gia giỏi đến đây”, bà nói.

Seliutina tin rằng các góa phụ trẻ có thể đóng vai trò quan trọng trong tương lai Ukraine.

“Họ hiểu cái giá của mất mát. Họ biết vì sao đàn ông ra trận và không thể rời đất nước. Chúng ta không thể ngồi chờ người khác làm thay”, bà nói.

Bà Olena Bilozerska đưa con trai nhỏ Pavlo đi dạo ở Kiev. Ảnh: CNN.

Năm ngoái, khi bước sang tuổi 45, Bilozerska nhận ra bà đã già – không chỉ cho thiên chức làm mẹ mà cả chiến tranh. Là một tay bắn tỉa, bà không còn theo kịp những đồng đội trẻ khỏe. Sau khi mẹ qua đời, để lại người cha tàn tật một mình, bà trở về Kiev.

Phôi thai vẫn đợi bà ở Nadiya suốt 3 năm. “Tôi cảm thấy đó là cơ hội cuối cùng”.

Bà sinh con trai Pavlus ở tuổi 46. Tên đệm của bé là Bohdan – nghĩa là “món quà từ Chúa”.

“Bế con lên, bạn tan chảy. Con cười với bạn, và bạn phát điên vì yêu. Không thể diễn tả nổi”, bà nói, giữa công viên Kiev phủ đầy tuyết.

Theo CNN

Huyền Chi