Chính quyền Trump gấp rút 'vá' chương trình thuế quan sau phán quyết của Tòa án Tối cao

Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu tại Nhà Trắng. Ảnh: THX/TTXVN

Tái dựng hệ thống thuế sau cú sốc pháp lý

Theo tờ New York Times, chính quyền Tổng thống Trump đã bắt đầu sử dụng một loạt công cụ pháp lý về thương mại để tái tạo các mức thuế diện rộng mà Tòa án Tối cao tuyên là bất hợp pháp.

Tuy nhiên, cách tiếp cận này sẽ đòi hỏi một hệ thống thuế quan phức tạp và cồng kềnh hơn, khiến ông Trump không thể áp đặt thuế nhanh chóng hoặc tùy ý như trước. Các mức thuế có thể được áp theo từng quốc gia, từng vấn đề thương mại hoặc từng nhóm sản phẩm và nhiều khả năng sẽ mất hàng tháng mới có hiệu lực. Câu hỏi đặt ra hiện nay là cấu trúc cũ sẽ được khôi phục đến mức nào - hay liệu hệ thống mới có tạo ra một nhóm “kẻ thắng, người thua” hoàn toàn khác.

Quá trình này đã bắt đầu gây ra những căng thẳng trong nội bộ chính quyền khi các quan chức tìm cách đáp ứng mong muốn của ông Trump về các mức thuế nhanh chóng và mang tính trừng phạt mạnh. Theo những người am hiểu vấn đề, Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) và Bộ Thương mại đang cạnh tranh để giành vai trò chủ đạo trong tiến trình này.

Tại USTR, các nhân viên đã bắt đầu tiến hành những cuộc điều tra mới bao trùm hầu hết các đối tác thương mại lớn và có thể dẫn tới việc áp thuế theo từng quốc gia hoặc từng vấn đề thương mại. Trong cuộc phỏng vấn trên chương trình “This Week” của ABC hôm 22/2, Đại diện Thương mại Jamieson Greer cho biết ông sẽ khởi động các cuộc điều tra liên quan đến những vấn đề như tình trạng dư thừa công suất công nghiệp - điều ảnh hưởng tới nhiều quốc gia châu Á “sản xuất nhiều hơn mức họ có thể tiêu thụ”.

“Chúng tôi phải xem xét các phương án dự phòng và đã tìm ra cách để thực sự tái cấu trúc những gì mình đang làm”, ông Greer nói. “Hiện nó không còn linh hoạt như thẩm quyền trước đây mà tổng thống sử dụng, nhưng chúng tôi có được những công cụ bền vững hơn".

Ông Greer nhấn mạnh rằng tổng thống đã vận động tranh cử với cam kết về thuế quan và dự định thực hiện lời hứa đó. “Công cụ pháp lý để triển khai có thể thay đổi, nhưng chính sách thì không”.

Điều khoản 301, 232 và mức thuế 15% tạm thời

Hôm 18/2, ông Greer cho biết nhân viên của mình sẽ bắt đầu điều tra hàng loạt vấn đề thương mại, bao gồm dư thừa công suất, lao động cưỡng bức, giá dược phẩm, sự phân biệt đối xử với các công ty công nghệ Mỹ, ô nhiễm đại dương và các thực tiễn thương mại không công bằng đối với hải sản và gạo. Các cuộc điều tra này sẽ được thực hiện theo tiến độ rút gọn dựa trên Điều khoản 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974, cho phép chính quyền áp đặt các mức thuế có thể gây thiệt hại nặng nếu phát hiện hành vi thương mại không công bằng.

Văn phòng này cũng sẽ tiếp tục các cuộc điều tra Điều khoản 301 trước đó liên quan tới Trung Quốc và Brazil.

Tại Bộ Thương mại, các nhân viên đang xem xét những cuộc điều tra mới nhắm vào các ngành như pin, hóa chất, nhựa và thiết bị viễn thông, lưới điện. Các cuộc điều tra này được tiến hành theo Điều khoản 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại năm 1962, cho phép áp thuế vì lý do an ninh quốc gia.

Tổng thống Trump đã áp thuế đối với nhiều sản phẩm theo Điều khoản 232, bao gồm thép, dược phẩm, đồ nội thất và các mặt hàng khác, và có thể mở rộng sang các sản phẩm liên quan. Bộ này cũng có thể nhanh chóng ban hành thuế mới dựa trên các cuộc điều tra đang tiến hành về khoáng sản, bán dẫn, robot và thiết bị y tế.

Trong một bài đăng trên mạng xã hội ngày 23/2, ông Trump cho biết ông còn nhiều lựa chọn khác để đánh thuế hàng nhập khẩu.

“Tòa án cũng đã phê chuẩn tất cả các loại thuế khác, vốn có rất nhiều, và chúng có thể được sử dụng theo cách mạnh mẽ và quyết liệt hơn nhiều, với sự chắc chắn về mặt pháp lý, so với các mức thuế ban đầu”, Tổng thống Mỹ viết.

Bất ổn kinh tế và cuộc giằng co chính trị

Nỗ lực tái thiết thuế quan phức tạp này nhiều khả năng sẽ tiếp tục tạo thêm bất ổn cho nền kinh tế. Các doanh nghiệp đã dành cả năm qua để xoay xở trước chính sách thương mại khó lường của ông Trump.

“Chúng ta đang ở trong tình trạng bất định hơn so với tuần trước về việc thuế quan sẽ trông như thế nào trong một tháng, hai tháng hay sáu tháng tới” - bà Greta Peisch, đối tác tại hãng luật Wiley Rein và từng là quan chức thương mại dưới thời Tổng thống Biden, nhận định - “Mọi thứ phức tạp hơn. Có nhiều yếu tố chuyển động hơn”.

Hệ thống thuế cũ mà ông Trump công bố năm ngoái vốn đã cực kỳ phức tạp, với các mức thuế hai con số khác nhau tùy đối tác thương mại, dựa trên dòng chảy thương mại, thực tiễn thương mại, đàm phán với Mỹ và, theo nhiều người, cả những quyết định tùy hứng của tổng thống.

Hệ thống mới thậm chí có thể còn rối rắm hơn. Trước mắt, ông Trump đã sử dụng Điều khoản 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974 để thay thế các mức thuế bị Tòa án Tối cao bác bỏ.

Điều khoản 122 cho phép chính quyền áp mức thuế tối đa 15% trong vòng 150 ngày. Sau đó, các mức thuế sẽ cần Quốc hội phê chuẩn - điều mà các chuyên gia thương mại cho là khó xảy ra vì thuế quan không được lòng nhiều cử tri.

Chính quyền đã đưa ra một số ngoại lệ đáng chú ý cho mức thuế toàn cầu 15% mới này, trong đó có những ưu đãi rộng rãi hơn trước, như miễn trừ mới cho các quốc gia thuộc một hiệp định thương mại Trung Mỹ ký năm 2004.

Tuy nhiên, ngoài các ngoại lệ đó, mức thuế 15% được áp đồng loạt cho mọi quốc gia. Đây là cú sốc lớn đối với một số đồng minh và đối tác thân cận như Anh, Singapore và Australia — những nước trước đây chịu mức thuế thấp hơn.

Ngược lại, các nước như Trung Quốc, Ấn Độ và Brazil lại được hưởng lợi vì trước đó phải chịu mức thuế cao hơn đáng kể.

Mức thuế 15% này sẽ hết hạn vào cuối tháng 7 năm nay. Chính quyền cho biết đến thời điểm đó, họ sẽ sẵn sàng các mức thuế khác để thay thế, thông qua Điều khoản 301 và 232.

Một lựa chọn khác là tìm kiếm một dự luật thương mại tại Quốc hội. Ông Greer từng quan tâm tới ý tưởng ban hành luật để “khóa chặt” các mức thuế và điều khoản thương mại đã đàm phán trong năm qua. Tuy nhiên, cả chính quyền lẫn các nhà lập pháp đều không xem đây là khả năng thực tế trong năm bầu cử.

Tòa án Tối cao kết luận rằng ông Trump đã vượt quá thẩm quyền pháp lý khi sử dụng Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế năm 1977 (IEEPA) để áp thuế trong năm qua. Ông đã dùng đạo luật này để gây sức ép lên các đối tác về thâm hụt thương mại và dòng fentanyl vào Mỹ.

Một phân tích của tờ New York Times hồi tháng 11/2025 cho thấy tổng thống đã dùng IEEPA để áp thuế lên khoảng 29% tổng kim ngạch nhập khẩu, ảnh hưởng hơn 300 tỷ USD hàng hóa.

Tuy vậy, vẫn còn câu hỏi về việc phán quyết này sẽ thực sự hạn chế Tổng thống Trump đến đâu, khi ông tiếp tục thể hiện sự ủng hộ mạnh mẽ đối với thuế quan và nhấn mạnh có thể dùng các công cụ khác, thậm chí là biện pháp mạnh như cấm vận.

Thu Hằng/Báo Tin tức và Dân tộc (Theo New York Times)